विठ्ठलाची आरती: शब्दार्थ आणि भावार्थ
ओळींमागचा भाव, माऊलीच्या चरणी

Abhilash Ramakrishna
18 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
विठ्ठलाची आरती अर्थ समजून घ्यायचा असेल, तर "युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा" या पहिल्याच ओळीपासून सुरुवात करावी लागते. ही आरती पंढरपूरच्या विठोबाचे रूप शब्दांत मांडते: कमरेवर हात ठेवून, विटेवर उभा असलेला, भक्ताची वाट पाहणारा देव. आरती आपण नेहमी म्हणतो, पण तिच्या ओळींमागचा अर्थ अनेकदा राहून जातो. या लेखात ओळी आणि त्यांचा भावार्थ सोप्या शब्दांत पाहू.
आरतीचे स्वरूप आणि परंपरा
विठ्ठल आरती महाराष्ट्रातल्या घराघरात आणि मंदिरात म्हटली जाते. वारकरी परंपरेत विठ्ठल हा केवळ देव नाही, तो माऊली आहे, सखा आहे. आरतीचा सूर म्हणूनच प्रेमाचा आणि जवळिकीचा आहे, भीतीचा नाही.
आरतीची पहिली ओळ "युगे अठ्ठावीस" ही संत नामदेवांच्या नावाने प्रचलित आहे, असे सांगितले जाते. मात्र आरतीतील सर्व कडवी एकाच रचनाकाराची आहेत की नाही, याबाबत वेगवेगळ्या मते आढळतात. त्यामुळे रचनाकाराचे नाव सांगताना ही नोंद लक्षात ठेवलेली बरी.
"युगे अठ्ठावीस" या ओळीचा अर्थ
युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा या ओळीतील "युगे" म्हणजे युगानुयुगे, म्हणजे अतिशय दीर्घ काळ. अठ्ठावीस हा आकडा परंपरेत वारंवार येतो आणि विठ्ठल कित्येक युगे भक्ताच्या प्रतीक्षेत उभा आहे, असा त्याचा भावार्थ सांगितला जातो. हा आकडा गणिती हिशेब म्हणून नव्हे, तर अखंड प्रतीक्षेचे प्रतीक म्हणून घ्यावा.
"विटेवरी उभा" यामागे पुंडलिकाची कथा सांगितली जाते. पुंडलिक आईवडिलांची सेवा करत असताना देव त्याच्या दारी आला. सेवा सोडता येत नव्हती, म्हणून पुंडलिकाने बसायला एक वीट फेकली आणि देव त्या विटेवर उभा राहिला, अशी लोककथा आहे.
"कर कटेवरी" आणि विठोबाचे रूप
आरतीत विठोबाचे रूप ओळींतून उलगडते. कमरेवर ठेवलेले दोन्ही हात म्हणजे "कर कटेवरी". या मुद्रेचा अर्थ वारकरी असा सांगतात की संसाराचा भवसागर कंबरभर खोलीचाच आहे, घाबरू नका. हा अर्थ परंपरेतून आलेला भावार्थ आहे, कुठल्या एका ग्रंथातला निश्चित श्लोक नाही.
कानात मकरकुंडले, गळ्यात तुळशीची माळ, डोक्यावर मुकुट आणि अंगावर पीतांबर, ही वर्णने आरतीत येतात. तुळशीची माळ ही वारकऱ्यांची ओळख आहे, म्हणून देवाच्या गळ्यातही तीच दिसते.
भक्ताचे नाते आणि भावार्थ
आरतीची गोडी तिच्या नात्यात आहे. इथे भक्त देवासमोर याचना करत नाही, तर जिवलगाशी बोलल्यासारखा बोलतो. "माऊली" ही हाक आईची असते: आई जशी लेकराची वाट पाहते, तसा विठ्ठल भक्ताची वाट पाहतो.
आरतीच्या शेवटी संतांची नावे आणि त्यांच्या चरणी नम्रता व्यक्त होते. वारकरी विचारात देव आणि संत वेगळे मानले जात नाहीत. म्हणून आरती देवाइतकीच संतपरंपरेलाही वंदन करणारी आहे.
आरती म्हणताना लक्षात ठेवण्यासारखे
आरतीचे शब्द प्रदेशानुसार आणि कुटुंबानुसार थोडेफार वेगळे आढळतात. आपल्या घरात जी चाल आणि जे शब्द चालत आले आहेत, तेच म्हणावेत. अर्थ समजून म्हटली तर आरती यांत्रिक राहत नाही.
आरती म्हणताना टाळ्या, टाळ आणि मृदंग यांची साथ असली तर वारकरी वातावरण जिवंत होते. घरी असाल तर शांतपणे, ओळींचा अर्थ मनात आठवत म्हणावी. एखाद्या एकादशीला किंवा आषाढी एकादशीच्या आसपास ही आरती अर्थासह म्हणून पाहा, फरक जाणवेल.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
विठ्ठलाची आरती कोणी लिहिली?
आरतीची पहिली ओळ नामदेवांच्या नावाने प्रचलित आहे, पण सर्व कडवी त्यांचीच आहेत असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. म्हणून रचनाकाराबद्दल बोलताना 'असे सांगितले जाते' असे म्हणणे अधिक योग्य ठरते.
विठ्ठल आरती कोणत्या दिवशी म्हणावी?
आरती विठ्ठलाच्या उपासनेत कोणत्याही दिवशी म्हणता येते. एकादशीला, विशेषतः आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला, ती अधिक भक्तीने म्हटली जाते. घरी रोजच्या पूजेतही म्हणण्यात काही अडचण नाही.
माझ्या घरची आरती वेगळी आहे, ती चूक आहे का?
काही गावांत आणि कुटुंबांत कडव्यांची संख्या, काही शब्द किंवा चाल वेगळी असते. अशा वेळी आपल्या कुळाची किंवा गावाची परंपरा पाळावी, कारण आरतीचा भाव शब्दांपेक्षा श्रद्धेत आहे.


