वटपौर्णिमा व्रत कथा: सावित्रीची कहाणी आणि वडाच्या पूजेचे महत्त्व
निष्ठेची कथा, वडाच्या सावलीत

Abhilash Ramakrishna
18 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
वटपौर्णिमा व्रत कथा ही सावित्री आणि सत्यवान यांची कथा आहे. पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सौभाग्यासाठी सुवासिनी स्त्रिया वटपौर्णिमेला उपवास करतात, वडाच्या झाडाची पूजा करतात आणि ही कथा ऐकतात. महाराष्ट्रात हा सण ज्येष्ठ महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरा केला जातो. ही कथा काय सांगते आणि वडाच्या झाडाची पूजा का केली जाते, हे या लेखात सोप्या शब्दांत पाहूया.
सावित्री आणि सत्यवानाची कथा
मद्र देशाचा राजा अश्वपती याला कन्या झाली, तिचे नाव सावित्री. ती मोठी झाल्यावर तिने स्वतः वर निवडला. तो होता सत्यवान, एका वनवासी राजपुत्राचा मुलगा, जो आपल्या अंध पित्यासह वनात राहत असे. सत्यवानाचे आयुष्य अल्प आहे असे नारदमुनींनी सांगितले, तरीही सावित्रीने आपला निर्णय बदलला नाही आणि त्याच्याशीच विवाह केला.
वनातल्या कष्टाच्या जीवनातही तिने सासू-सासऱ्यांची आणि पतीची मनापासून सेवा केली. परंपरेनुसार सत्यवानाच्या मृत्यूचा दिवस जवळ आला तेव्हा सावित्रीने तीन दिवसांचे व्रत केले.
यमराजाशी संवाद
ठरलेल्या दिवशी सत्यवान लाकडे तोडण्यासाठी वनात गेला, सावित्रीही त्याच्यासोबत गेली. काम करताना त्याला भोवळ आली आणि त्याने सावित्रीच्या मांडीवर डोके ठेवले. तिथेच यमराज त्याचे प्राण घेऊन निघाले. सावित्री न डगमगता त्यांच्या मागोमाग चालू लागली.
वाटेत यमराजांनी तिला परत जायला सांगितले, पण तिने धर्म आणि पतिव्रतेच्या गोष्टी इतक्या समजुतीने मांडल्या की ते प्रसन्न झाले. त्यांनी पतीचे प्राण सोडून एकेक वर मागायला सांगितले. तिने सासऱ्यांची दृष्टी आणि त्यांचे गेलेले राज्य यांचे वर मागितले. शेवटी तिने आपल्याला पुत्र व्हावेत असा वर मागितला. पतीशिवाय हे शक्य नाही, हे लक्षात येताच यमराजांनी सत्यवानाला जीवनदान दिले.
वडाच्या झाडाशी नाते
कथेच्या अनेक आवृत्त्यांमध्ये सत्यवानाला पुन्हा जीवन मिळाल्याचा प्रसंग वडाच्या झाडाखाली घडला असे सांगितले जाते. म्हणूनच या व्रताचा संबंध वडाच्या झाडाशी जोडला जातो. वड हे दीर्घायुष्याचे, स्थैर्याचे आणि अखंड सौभाग्याचे प्रतीक मानले जाते. त्याच्या पारंब्या जमिनीत रुजून नवे खोड तयार करतात, म्हणून तो अमरत्वाचे प्रतीकही मानला जातो.
काही परंपरांमध्ये वडाच्या मुळाशी ब्रह्मा, खोडात विष्णू आणि फांद्यांत शिव यांचा वास असतो अशी श्रद्धा आहे. या श्रद्धेचा तपशील कुटुंबानुसार आणि परंपरेनुसार थोडा बदलतो.
वटपौर्णिमेची पूजा कशी केली जाते
सुवासिनी स्त्रिया सकाळी स्नान करून पारंपरिक वेशात, अनेकदा नऊवारी साडी नेसून, वडाच्या झाडाजवळ जातात. मुळाशी पाणी घालून हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहिली जातात. फळे आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. त्यानंतर कच्च्या सुताचा धागा झाडाभोवती गुंडाळत प्रदक्षिणा घातल्या जातात. प्रदक्षिणांची संख्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार वेगळी असू शकते. पूजेनंतर सावित्रीची कथा वाचली किंवा ऐकली जाते.
शहरांमध्ये जवळ वडाचे झाड नसेल तेव्हा अनेक जणी वडाची फांदी आणून किंवा चित्र मांडून पूजा करतात. श्रद्धेने केलेली पूजाच महत्त्वाची मानली जाते.
व्रताचे महत्त्व आज
या कथेचा गाभा सावित्रीची निष्ठा, धैर्य आणि बुद्धिमत्ता हा आहे. संकटासमोर हार न मानता संवादातून मार्ग काढणारी स्त्री म्हणून अनेक जण तिच्याकडे पाहतात. व्रत करताना उपवासासोबत ही कथा आठवणे आणि कुटुंबातील नात्याचा विचार करणे, हा त्याचा सुंदर भाग आहे.
पौर्णिमेची तिथी कधी सुरू होते आणि कधी संपते हे पंचांगात पाहून पूजेची वेळ ठरवावी. तिथी दोन दिवसांत विभागलेली असेल तर आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार किंवा जाणकारांच्या सल्ल्याने निर्णय घ्या.
वटपौर्णिमेची पूजा कशी करावी
- स्नान आणि संकल्प सकाळी स्नान करून पारंपरिक वस्त्रे नेसा आणि व्रताचा संकल्प करा.
- वडाजवळ जा पूजेचे साहित्य घेऊन वडाच्या झाडाजवळ जा आणि मुळाशी पाणी घाला.
- पूजा अर्पण करा हळद-कुंकू, अक्षता, फुले, फळे आणि नैवेद्य वाहा.
- प्रदक्षिणा घाला कच्च्या सुताचा धागा वडाभोवती गुंडाळत आपल्या परंपरेनुसार प्रदक्षिणा घाला.
- कथा ऐका सावित्री-सत्यवानाची कथा वाचा किंवा ऐका आणि मोठ्यांना नमस्कार करून आशीर्वाद घ्या.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
वटपौर्णिमेचा उपवास पूर्ण निर्जळी करावा लागतो का?
आरोग्य, वय किंवा शहरी राहणीमुळे उपवास कठीण असल्यास अनेक जणी फळे किंवा दूध घेऊन व्रत करतात. उपवासाइतकीच कथेचे श्रवण आणि वडाची पूजा महत्त्वाची मानली जाते. शंका असल्यास घरातील मोठ्या स्त्रियांचा किंवा गुरुजींचा सल्ला घ्या.
घराजवळ वडाचे झाड नसेल तर पूजा कशी करावी?
अशा वेळी वडाची एक फांदी आणून तिची पूजा करण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे. काही जणी जवळच्या मंदिराच्या आवारातील वडाला जातात. मात्र झाडाची फांदी तोडण्याऐवजी जमल्यास प्रत्यक्ष झाडाजवळ जाणे अधिक चांगले मानले जाते.
वटपौर्णिमेची पूजा कोणत्या दिवशी करावी, हे कसे ठरवायचे?
पौर्णिमा तिथी दोन दिवसांत येत असेल तर पूजा नेमकी कोणत्या दिवशी करायची हे आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेवर आणि पंचांगावर ठरते. पंचांगात तिथीची सुरुवात आणि समाप्तीची वेळ पाहावी. गोंधळ असल्यास स्थानिक गुरुजींना विचारणे योग्य ठरते.


