वसुबारस माहिती: गाय-वासराची पूजा आणि दिवाळीचा पहिला दिवस
गायीबद्दल कृतज्ञता, दिवाळीची सुरुवात

Abhilash Ramakrishna
21 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
वसुबारस माहिती थोडक्यात सांगायची तर हा दिवाळीच्या सुरुवातीचा सण आहे, ज्या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची पूजा केली जाते. महाराष्ट्रात हा सण दिवाळीचा पहिला दिवस मानला जातो. त्याला गोवत्स द्वादशी असेही म्हणतात. गाईबद्दलची कृतज्ञता व्यक्त करणे हा या दिवसाचा मुख्य भाव आहे.
वसुबारस म्हणजे काय
'वसु' म्हणजे धन आणि 'बारस' म्हणजे द्वादशी तिथी. द्वादशीच्या दिवशी धनरूप गाईची पूजा करायची, म्हणून हे नाव पडले. गोवत्स म्हणजे गाय आणि वासरू, म्हणून तिथीवरून या सणाला गोवत्स द्वादशी असेही म्हटले जाते.
हा सण अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील द्वादशीला येतो, असे मराठी पंचांगात दिलेले असते. तारीख दरवर्षी बदलते, त्यामुळे नेमका दिवस आणि पूजेची वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगातच पाहावी.
दिवाळीच्या पहिल्या दिवसाचे स्थान
महाराष्ट्रात दिवाळी वसुबारसेने सुरू होते आणि त्यानंतर धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज येतात. दिवाळी पहिला दिवस म्हणून वसुबारस येते, तेव्हा घराघरात सणाची खरी तयारी सुरू होते. अंगणात रांगोळी काढली जाते आणि दाराला तोरण लागते.
शेती आणि पशुपालन यांच्याशी जोडलेला समाज गायीला कुटुंबाचा भाग मानत आला आहे. दूध, तूप, शेण आणि बैलाची शेतीतली साथ यांतून गाय घराला आधार देते. दिवाळीची सुरुवात तिच्या पूजेने करणे हे त्या कृतज्ञतेचे रूप आहे.
वसुबारस पूजा कशी केली जाते
वसुबारस पूजा सहसा संध्याकाळी, गायीच्या गोठ्यात किंवा जवळच्या गोशाळेत केली जाते. गाय आणि वासराला आंघोळ घालून सजवले जाते. त्यांच्या पायांवर पाणी घालून हळदकुंकू वाहिले जाते आणि फुलांची माळ घातली जाते.
त्यानंतर आरती ओवाळून नैवेद्य दाखवला जातो. नैवेद्यात सहसा गव्हाची पोळी, गूळ आणि भाजी असते. काही कुटुंबांत बाजरीची भाकरी आणि मिश्र भाजी करण्याची पद्धत आहे. पूजा झाल्यावर गाईला चारा आणि नैवेद्य खाऊ घातला जातो.
घरात गाय नसेल तर चित्रातली किंवा मातीची गाय-वासराची प्रतिमा मांडून पूजा करता येते. शहरात राहणारे अनेक लोक जवळच्या गोशाळेत जाऊन गाईला चारा देतात आणि तिथे पूजा करतात.
या दिवशी पाळले जाणारे नियम
वसुबारसेचे काही पारंपरिक नियम पाळले जातात. पूजा करणाऱ्या स्त्रिया दिवसभर उपवास किंवा हलके अन्न घेतात, आणि पूजेनंतर जेवण करतात. गाईच्या दुधाचे पदार्थ त्या दिवशी टाळण्याची रीत अनेक घरांत आहे. गाईचे दूध वासराचे आहे, ही त्यामागची भावना सांगितली जाते.
ही पद्धत प्रत्येक घरात सारखी नसते. कुटुंबाच्या कुळाचारानुसार आणि प्रदेशानुसार नियम बदलतात. काही ठिकाणी गहू आणि मूग टाळले जातात, तर काही घरांत त्या दिवशी तळलेले पदार्थ करत नाहीत. आपल्या घरात आजवर काय चालत आले आहे, हे मोठ्यांना विचारून घेणे चांगले.
प्रदेशानुसार फरक
कोकण, देश, विदर्भ आणि मराठवाडा यांत वसुबारस साजरी करण्याच्या पद्धतीत थोडे फरक दिसतात. ग्रामीण भागात पशुधनाशी जवळचे नाते असल्याने गोठ्यातली पूजा अधिक मोठ्या प्रमाणात होते. शहरांत ती घरच्या देवघरापुरती किंवा गोशाळेच्या भेटीपुरती मर्यादित असते.
महाराष्ट्राबाहेर हाच दिवस गोवत्स द्वादशी या नावाने ओळखला जातो आणि काही प्रदेशांत त्याचे महिन्याचे नाव वेगळे धरले जाते, कारण तिथे पौर्णिमान्त पद्धत चालते. महाराष्ट्रात अमान्त पद्धतीप्रमाणे पंचांगातील नाव पाळावे.
आजच्या काळात वसुबारस कशी पाळावी
गाय जवळ नसली तरी या सणाचा भाव जपता येतो. जवळच्या गोशाळेला भेट देऊन चारा किंवा मदत देणे हा त्यातलाच एक मार्ग आहे. मुलांना सणामागची कथा आणि गायीचे महत्त्व सांगितले, तर परंपरा पुढे जाते.
दिवाळीचा पहिला दिवस साधेपणाने सुरू करावा. थोडी रांगोळी, एक नैवेद्य आणि गायीबद्दल मनात कृतज्ञता, एवढे पुरेसे आहे. या वर्षीच्या पंचांगात तिथी आणि मुहूर्त तपासून ठेवा आणि कुटुंबातल्या ज्येष्ठांकडून आपल्या घराची रीत जाणून घ्या.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
वसुबारसेला दूध किंवा दुधाचे पदार्थ चालतात का?
प्रत्येक घरात एकच नियम नाही. बरेच जण त्या दिवशी गाईच्या दुधाचे पदार्थ टाळतात, तर काही घरांत ते चालते. तुमच्या कुळाचारानुसार वडीलधाऱ्यांना विचारून ठरवा.
वसुबारसेची पूजा कोणत्या वेळी करावी?
पूजा संध्याकाळी गोधूलीच्या वेळी करण्याची रीत आहे, कारण त्या वेळी गायी चरून परत येतात. नेमकी वेळ गावानुसार बदलते, म्हणून त्या दिवशीचे पंचांग पाहावे.
घरात किंवा जवळपास गाय नसेल तर पूजा कशी करावी?
चित्र किंवा मातीची गाय-वासराची प्रतिमा मांडून पूजा करता येते. शक्य असेल तर जवळच्या गोशाळेत जाऊन गाईला चारा द्यावा. पूजेमागचा कृतज्ञतेचा भाव महत्त्वाचा आहे.


