वज्रासन कसे करावे: योग्य पद्धत आणि काळजी
स्थिर बैठक, शांत मन, सोपी सुरुवात

Aditya Pandey
20 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
वज्रासन कसे करावे, असा प्रश्न योगाची सुरुवात करणाऱ्या बहुतेकांना पडतो. उत्तर सोपे आहे: दोन्ही गुडघे जमिनीवर टेकवून टाचांवर बसायचे, पाठ ताठ ठेवायची आणि श्वास शांत ठेवायचा. हे आसन बसून करण्याचे असल्यामुळे नवशिक्यांसाठी योग्य मानले जाते, आणि जेवणानंतरही करता येणारे आसन म्हणून ते ओळखले जाते.
वज्रासन म्हणजे काय
वज्रासन हे बैठकीतले आसन आहे. 'वज्र' या शब्दाचा अर्थ कठीण, अभेद्य असा होतो. या आसनात शरीर स्थिर आणि मन शांत ठेवण्याचा प्रयत्न असतो. म्हणून ध्यान, प्राणायाम आणि जपासाठी अनेक जण हीच बैठक निवडतात.
या आसनात पाय दुमडलेले असतात, पण पाठीचा कणा सरळ राहतो. त्यामुळे बसण्यात सहजता येते आणि लक्ष श्वासावर टिकवणे सोपे जाते. इतर योगासनांच्या तुलनेत यात ताण कमी असतो, म्हणून योगासनांची सुरुवात याच्यापासून करणे अनेकांना सोयीचे वाटते.
करण्यापूर्वीची तयारी
आसन करण्यासाठी शांत, स्वच्छ जागा निवडा. जमिनीवर योगा मॅट किंवा जाड घडी केलेली सतरंजी अंथरा, म्हणजे गुडघ्यांना आधार मिळतो. सैल आणि आरामदायी कपडे घाला.
पोट रिकामे असताना आसन करणे हे बहुतेक आसनांसाठी योग्य मानले जाते. मात्र वज्रासन हा त्याला अपवाद समजला जातो; जेवणानंतर काही वेळ याच बैठकीत बसण्याची पद्धत अनेक घरांत आहे. तरीही जेवणानंतर लगेच जास्त ताणाची हालचाल टाळा आणि फक्त शांतपणे बसा.
वज्रासनाची पद्धत, पायरी पायरीने
आधी गुडघ्यांवर उभे राहा आणि दोन्ही गुडघे जवळ आणा. पायांचे अंगठे एकमेकांवर किंवा शेजारी राहतील असे ठेवा, टाचा बाहेरच्या दिशेला असू द्या. हळूहळू नितंब टाचांमधील जागेत किंवा टाचांवर टेकवा.
दोन्ही हात मांड्यांवर ठेवा, तळवे खालच्या दिशेने. पाठीचा कणा, मान आणि डोके एका सरळ रेषेत ठेवा. खांदे सैल सोडा आणि नजर समोर किंवा डोळे हलकेच मिटून ठेवा.
श्वास नाकातून संथपणे घ्या आणि सोडा. सुरुवातीला 30 सेकंद ते 1 मिनिट बसा. सवय झाल्यावर वेळ हळूहळू वाढवा. बाहेर पडताना आधी पुढे झुका, हात जमिनीवर टेका आणि मग पाय सावकाश सरळ करा.
वेळ आणि सवयीने प्रगती
पहिल्या दिवशी पाच-दहा मिनिटे बसण्याचा हट्ट धरू नका. घोट्यांवर आणि गुडघ्यांवर ताण येणे नवशिक्यांना सामान्य आहे. थोडा वेळ बसा, थांबा, पाय मोकळे करा आणि पुन्हा बसा.
रोज थोडा वेळ केल्याने शरीर या बैठकीला सरावते. काही आठवड्यांनी अनेकांना बराच वेळ आरामात बसता येते. नियमितपणा हा वेळेपेक्षा जास्त महत्त्वाचा आहे.
आधार आणि सोपे पर्याय
गुडघे किंवा घोटे दुखत असतील तर त्यांच्या खाली घडी केलेला टॉवेल ठेवा. नितंब आणि टाचा यांच्यामध्ये उशी किंवा योगा ब्लॉक ठेवल्यास भार कमी होतो. टाचांवर पूर्ण बसता येत नसेल तर उंच बैठक घेऊन शरीराचा भार हलका करा.
पाय सुन्न पडत असतील तर आसन सोडून पाय सरळ करा आणि मोकळे करा. सुन्नपणा सहन करून बसू नका.
काळजी आणि मर्यादा
गुडघ्याला दुखापत, सांधेदुखी किंवा नुकतीच शस्त्रक्रिया झालेल्यांनी हे आसन करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा अनुभवी योग शिक्षकांचा सल्ला घ्यावा. गुडघ्यात तीव्र वेदना जाणवल्यास लगेच थांबा. दुखणे आणि ताण यात फरक ओळखायला शिका; ताण सहन करता येतो, तीक्ष्ण वेदना नाही.
सुरुवातीला शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली हे आसन शिकल्यास चुका टळतात. ही माहिती सर्वसाधारण मार्गदर्शनासाठी आहे, वैद्यकीय सल्ल्याला पर्याय नाही.
ध्यान आणि प्राणायामासाठी वज्रासन
बसण्याची स्थिरता टिकवता आली की ही बैठक ध्यानासाठी चांगली ठरते. अनेक जण हीच बैठक घेऊन ओंकार जप, दीर्घ श्वसन किंवा शांत बसण्याचा सराव करतात. पाठ ताठ आणि शरीर सैल ठेवणे, हे सूत्र लक्षात ठेवा.
उद्यापासून फक्त काही मिनिटांनी सुरुवात करा. शांत जागा, मऊ आधार आणि संथ श्वास एवढ्या तीन गोष्टी पुरेशा आहेत.
वज्रासन कसे करावे
- जागा तयार करा शांत ठिकाणी योगा मॅट किंवा सतरंजी अंथरा आणि सैल कपडे घाला.
- गुडघ्यांवर बसा गुडघ्यांवर उभे राहून दोन्ही गुडघे जवळ आणा आणि पायांचे अंगठे एकमेकांशेजारी ठेवा, टाचा बाहेरच्या दिशेला असू द्या.
- टाचांवर बसा हळूहळू नितंब टाचांवर किंवा टाचांमधील जागेत टेकवा.
- पाठ ताठ करा हात मांड्यांवर ठेवा, पाठ, मान आणि डोके एका रेषेत ठेवा आणि खांदे सैल सोडा.
- श्वास संथ ठेवा नाकातून संथ श्वास घ्या आणि सोडा. सुरुवातीला 30 सेकंद ते 1 मिनिट बसा.
- सावकाश बाहेर या पुढे झुकून हात जमिनीवर टेका आणि पाय सावकाश सरळ करून मोकळे करा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
जेवणानंतर वज्रासनात बसणे योग्य आहे का?
वज्रासन हे जेवणानंतर करता येणारे आसन म्हणून ओळखले जाते, पण त्यात फक्त शांत बसायचे असते, पोटावर दाब येईल अशी हालचाल करायची नाही. जेवणानंतर साधारण 5 ते 10 मिनिटे बसणे अनेकांना सोयीचे वाटते; जड वाटत असेल तर वेळ कमी करा.
वज्रासनात बसल्यावर पाय दुखतात, काय करावे?
गुडघे किंवा घोट्यांवर ताण येणे नवशिक्यांसाठी सामान्य आहे. गुडघ्याखाली घडी केलेला टॉवेल किंवा नितंबाखाली उशी ठेवा आणि वेळ कमी करा. तरीही तीक्ष्ण वेदना होत असेल तर आसन थांबवून तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
वज्रासन रोज किती वेळ करावे?
नवशिक्यांनी 30 सेकंद ते 1 मिनिटाने सुरुवात करावी आणि दर काही दिवसांनी थोडा वेळ वाढवावा. शरीराची साथ मिळाली तर काही आठवड्यांत आरामात जास्त वेळ बसता येते; घाई करू नका.


