उपवासाचे पदार्थ आणि उपवासात काय खावे
भक्ती सोबत हलका, सात्त्विक फराळ

Sunil Chaurasia
20 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
उपवासाचे पदार्थ म्हणजे एकादशी, महाशिवरात्र, नवरात्र किंवा श्रावणातील सोमवारासारख्या व्रताच्या दिवशी खाल्ले जाणारे सात्त्विक, हलके पदार्थ. महाराष्ट्रात साबुदाणा खिचडी, वरीचे तांदूळ, राजगिरा, शेंगदाणे, रताळे आणि बटाटा हे पदार्थ उपवासाला सर्वात जास्त वापरले जातात. यात धान्य, कांदा आणि लसूण टाळले जातात आणि जेवण साधे ठेवले जाते. खाली असे पदार्थ आणि ते कसे खावेत ते पाहू.
साबुदाणा खिचडी
उपवास म्हटला की बहुतेक घरांत पहिला पदार्थ आठवतो तो साबुदाणा खिचडी. साबुदाणा हा टॅपिओकाच्या कंदापासून तयार केलेला स्टार्च असतो. तो धान्य नसल्याने उपवासाला चालतो, असे मानले जाते. काही घरांत मात्र कुलाचारानुसार तो वर्ज्य मानतात, म्हणून आपल्या घरची परंपरा आधी विचारून घ्यावी.
खिचडी चांगली होण्यासाठी साबुदाणा रात्रभर किंवा किमान सहा-सात तास भिजवावा आणि पाणी अगदी बेताने वापरावे. जास्त पाणी झाले तर खिचडी चिकट होते. भाजलेल्या शेंगदाण्याचा जाडसर कूट, जिरे, हिरवी मिरची आणि तूप घातले की चव आणि पोषण दोन्ही मिळते.
साबुदाणा पचायला जड असू शकतो आणि त्यात प्रथिने कमी असतात. म्हणून खिचडीसोबत दही किंवा ताक घेणे चांगले. मधुमेह असणाऱ्यांनी प्रमाण जपून घ्यावे.
वरी, राजगिरा आणि भगर
वरीचे तांदूळ, ज्याला भगर असेही म्हणतात, हे उपवासाचे मुख्य धान्यासारखे अन्न आहे. भगर प्रत्यक्षात गवताच्या जातीचे बी आहे, गहू किंवा तांदूळ नाही. तिचा भात, उपमा किंवा आमटीसोबत वापर होतो. भगर स्वच्छ धुऊन वापरावी आणि शिजवल्यानंतर ताबडतोब खावी, कारण जुनी किंवा साठवलेली भगर बाधण्याच्या घटना कधी कधी घडतात. ताजी भगर आणि विश्वासू दुकान निवडा.
राजगिऱ्याचे पीठ आणि राजगिऱ्याचे लाडू हेही उपवासात लोकप्रिय आहेत. राजगिरा हलका असून त्यात फायबर चांगले असते. त्याची पुरी किंवा थालीपीठ करता येते.
सामोसारखे, म्हणजे शामक किंवा मोरधान म्हणून ओळखले जाणारे दाणेही काही भागांत वापरतात. नावे प्रदेशानुसार बदलतात, म्हणून पाकिटावरचा मजकूर नीट वाचावा.
कंदमुळे आणि फळे
रताळे, बटाटा आणि कंदमुळांपासून बनणारे पदार्थ उपवासात ऊर्जा देतात. उकडलेले किंवा भाजलेले रताळे साधे आणि पचायला सोपे असते. बटाट्याची उपवासाची भाजी जिऱ्याच्या फोडणीवर केली जाते.
फळे हा उपवासाचा सर्वात सोपा आधार आहे. केळी, पपई, डाळिंब, सफरचंद आणि सुके खजूर, अंजीर असे पदार्थ ऊर्जा आणि पाणी दोन्ही देतात. दिवसभर थोडे थोडे फळ घेतले तर अशक्तपणा कमी जाणवतो.
दूध, दही, ताक आणि शेंगदाणा
दूध, दही, ताक आणि तूप हे उपवासात प्रथिने आणि स्निग्धता देणारे पदार्थ आहेत. उपवासाच्या दिवशी दुपारी ताक किंवा सायीशिवाय दही घेतले तर पोट थंड राहते. शेंगदाण्याची आमटी, दाण्याची चटणी आणि दाण्याचे लाडू यांनीही प्रथिनांची गरज भागते.
मीठ मात्र बहुतेक घरांत साधे मीठ वापरत नाहीत. उपवासाला सेंधव मीठ म्हणजे खडे मीठ वापरण्याची प्रथा आहे. काही कुटुंबांत उपवासाला मीठ अजिबात घेत नाहीत, त्यामुळे ही बाब घरच्या रीतीनुसार ठरते.
उपवासात काय टाळावे
उपवासाच्या दिवशी सहसा गहू, ज्वारी, बाजरी, तांदूळ, कडधान्ये आणि डाळी वर्ज्य मानल्या जातात. कांदा, लसूण आणि साधे मीठही अनेक घरांत घेतले जात नाही. हे नियम व्रतानुसार आणि कुटुंबानुसार बदलतात, म्हणून एकच नियम सर्वांना लागू मानू नये.
तळलेले आणि अतिगोड पदार्थ जास्त खाणे हीसुद्धा सामान्य चूक आहे. व्रताचा हेतू शरीर आणि मन हलके ठेवणे असा आहे, पण दिवसभर तळलेले खाल्ले तर अपचन, आम्लपित्त किंवा थकवा येतो.
आयुर्वेदाच्या दृष्टीने उपवासाचा आहार
आयुर्वेदात लंघन म्हणजे हलके राहणे याला पचनशक्ती सुधारण्याचा उपाय मानले आहे. मात्र अति उपवास केल्यास वात वाढतो, असेही सांगितले जाते. म्हणून उपवासाच्या दिवशी पाणी, लिंबूपाणी, नारळपाणी आणि ताक भरपूर घ्यावे.
गर्भवती स्त्रिया, लहान मुले, वृद्ध आणि मधुमेह, रक्तदाब किंवा पचनाचे विकार असलेल्या व्यक्तींनी कडक उपवास करू नये. अशा वेळी फळे, दूध आणि हलका फराळ घेऊन व्रत पाळणे योग्य ठरते. शंका असल्यास डॉक्टर आणि वैद्य यांचा सल्ला घ्यावा.
उपवास सोडताना
पारणे म्हणजे उपवास सोडणे. ते एकदम जड जेवणाने न करता प्रथम थोडे फळ, पाणी किंवा तुळशीपत्रासह प्रसाद घेऊन करावे. नंतर हळूहळू नेहमीचे साधे जेवण घ्यावे. अशाने पोटावर ताण येत नाही.
पुढच्या उपवासाला एकच पदार्थ पुन्हा पुन्हा खाण्याऐवजी फळ, दही, राजगिरा आणि कंदमुळे यांची सरमिसळ करा. त्यामुळे तुमचा उपवास भक्तीसोबत आरोग्यालाही आधार देणारा ठरेल.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
उपवासाला साबुदाणा खाल्ला तर चालतो का?
आषाढी, कार्तिकी एकादशीसारख्या दिवशी साबुदाणा खाण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ आहे, पण काही घरांत किंवा सांप्रदायिक परंपरेत तो टाळला जातो. साबुदाणा हा धान्य नसून कंदापासून बनतो, म्हणून अनेकजण तो चालतो असे मानतात. आपल्या कुलाचाराचा किंवा गुरूंचा सल्ला पाळावा.
उपवासात थकवा येऊ नये म्हणून काय खावे?
वरीच्या तांदळाची खिचडी, राजगिऱ्याचे थालीपीठ, ताक, फळे आणि दाण्याची आमटी असे पर्याय हलके आणि पोटभरीचे आहेत. वारंवार साबुदाणा खाण्याऐवजी दिवसभर वेगवेगळे पदार्थ थोडे थोडे घेतल्यास ऊर्जा टिकते. भरपूर पाणी पिणे आवश्यक आहे.
उपवासाच्या पदार्थांत साधे मीठ चालते का?
उपवासाला खडे मीठ म्हणजे सेंधव मीठ वापरण्याची प्रथा बहुतेक ठिकाणी आहे, कारण ते कमी प्रक्रियेचे मानले जाते. काही घरांत उपवासाला मीठ अजिबात घेत नाहीत. हे व्रताच्या आणि कुटुंबाच्या परंपरेवर अवलंबून असते.


