तुळशी विवाह घरी कसा करावा: कथा, साहित्य आणि विधी
घरात तुळस, मनात मंगल सोहळा

Kushal K
21 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
तुळशी विवाह म्हणजे तुळशीच्या रोपाचा शाळिग्राम किंवा श्रीविष्णूंच्या स्वरूपाशी लावला जाणारा प्रतीकात्मक विवाह. घरी तो साधेपणाने आणि मनापासून करता येतो. तुळशी विवाह विधी कसा करायचा, त्यासाठी काय लागते आणि मंगलाष्टक कधी म्हणायचे, हे या लेखात क्रमाने सांगितले आहे.
तुळशी विवाहाचे महत्त्व आणि कथा
तुळशी विवाहाची कथा पुराणांत सांगितली जाते. जालंधर नावाच्या असुराची पत्नी वृंदा ही मोठी पतिव्रता होती. तिच्या पतिव्रतेच्या बळामुळे जालंधर अजिंक्य झाला. पुढे विष्णूंनी युक्तीने तिची निष्ठा भंग केली, तेव्हा जालंधराचा पराभव झाला. वृंदेने शाप दिला आणि नंतर तुळशीच्या रूपात ती पुन्हा प्रकट झाली, असे मानले जाते. विष्णू शाळिग्राम स्वरूपात तिचे पती झाले, म्हणून तुळशीचा विवाह शाळिग्रामाशी लावण्याची परंपरा आहे.
कथेचे तपशील पुराणानुसार आणि प्रदेशानुसार थोडे बदलतात. महाराष्ट्रात मात्र हा विवाह घरोघरी मोठ्या आपुलकीने साजरा होतो. हा विधी कन्यादानाचे पुण्य देणारा मानला जातो, आणि अनेक घरांत तुळस ही घरची कन्या मानून तिचे लग्न लावले जाते.
तुळशी विवाह कधी करतात
तुळशी विवाह साधारणपणे कार्तिक महिन्यात, प्रबोधिनी (कार्तिकी) एकादशीपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतच्या काळात केला जातो. नेमका दिवस कुटुंबानुसार वेगळा असतो. काही घरांत द्वादशीला विवाह लावतात, तर काही घरांत पौर्णिमेपर्यंत वेगवेगळ्या दिवशी. त्यामुळे त्या वर्षीचा दिवस आणि मुहूर्त पंचांगात पाहून ठरवावा. आपल्या घराची परंपरा काय आहे हे घरातील वडीलधाऱ्यांना विचारणे सर्वात योग्य.
तुळशी विवाह साहित्य
तयारी आदल्या दिवशी करून ठेवली तर विवाहाच्या दिवशी धावपळ होत नाही. तुळशी विवाह साहित्य साधारण असे लागते:
- तुळशी वृंदावन, स्वच्छ करून रंगवलेले किंवा रांगोळीने सजवलेले
- शाळिग्राम किंवा श्रीविष्णू अथवा बाळकृष्णाची छोटी मूर्ती किंवा प्रतिमा
- हळद, कुंकू, अक्षता, गंध, फुले आणि तुळशीची मंजिरी
- नवीन वस्त्र किंवा छोटी साडी आणि मंगळसूत्र किंवा काळी पोत
- ऊस, चिंच, आवळा, बोरे, भुईमुगाच्या शेंगा, केळी यांसारखी हंगामी फळे
- अंतरपाट, पाट, कलश आणि नैवेद्यासाठी गोडाचा पदार्थ
वृंदावनाभोवती उसाचा मांडव उभारण्याची पद्धत अनेक घरांत आहे. हा मांडव विवाहाचे मंगल वातावरण तयार करतो.
विवाहापूर्वीची सजावट
तुळशी वृंदावन आणि आजूबाजूचा परिसर स्वच्छ करा. वृंदावनाला रंग किंवा गेरू लावा आणि समोर रांगोळी काढा. तुळशीला नववधूप्रमाणे नवीन वस्त्र नेसवा आणि हळद-कुंकू लावा. बाजूला पाटावर शाळिग्राम किंवा विष्णूंची मूर्ती ठेवा. ऊस उभे करून मांडव बांधला की संध्याकाळच्या वेळी विवाहाची सर्व तयारी पूर्ण होते.
तुळशी विवाह विधी: क्रमाने
सुरुवातीला गणपतीचे स्मरण करून संकल्प करा. नंतर तुळशी आणि शाळिग्राम यांची षोडशोपचार किंवा सोप्या पद्धतीने पूजा करा. वर आणि वधू यांच्यामध्ये अंतरपाट धरला जातो. घरातील मोठी व्यक्ती किंवा पुरोहित कन्यादानाचा संकल्प सोडतात. त्यानंतर मंगलाष्टक म्हणताना शेवटच्या ओळीला अंतरपाट दूर करून अक्षता वाहिल्या जातात. मग तुळशीला मंगळसूत्र घालून हार घातला जातो. शेवटी आरती करून नैवेद्य दाखवला जातो आणि प्रसाद वाटला जातो. पुरोहित बोलावणे शक्य नसेल तर घरातील कुणीही श्रद्धेने हा विधी करू शकते.
तुळशी विवाह मंगलाष्टक
मंगलाष्टक म्हणजे आठ मंगल श्लोकांचे गायन. प्रत्येक श्लोकाच्या शेवटी "शुभ मंगल सावधान" म्हटले जाते, तेव्हा उपस्थित सर्व जण तुळशी आणि शाळिग्रामावर अक्षता टाकतात. शेवटच्या श्लोकानंतर अंतरपाट दूर केला जातो आणि विवाह संपन्न झाला असे मानले जाते. मंगलाष्टकाचे श्लोक कुटुंबागणिक आणि पुरोहितांनुसार थोडे वेगळे असू शकतात. म्हणून तुमच्या घरात जे म्हटले जाते तेच म्हणावे किंवा विश्वासार्ह पुस्तकातून पाहून म्हणावे.
प्रसाद आणि पुढे काय
विवाहानंतर उसाचे तुकडे, आवळा, चिंच, बोरे आणि गोड पदार्थ प्रसाद म्हणून वाटले जातात. तुळशी विवाहानंतर पारंपरिकरीत्या विवाहाचे मुहूर्त सुरू होतात, असे मानले जाते. तुळशीला रोज पाणी घालणे आणि संध्याकाळी दिवा लावणे ही सवय पुढेही टिकवा. तुळशी विवाह हा केवळ एका दिवसाचा विधी नाही. घरात रोज तुळशीची सेवा करण्याच्या परंपरेची तो आठवण करून देतो.
घरी तुळशी विवाह कसा करावा
- वृंदावन सजवा तुळशी वृंदावन स्वच्छ करून रंग किंवा रांगोळीने सजवा. बाजूला उसाचा मांडव उभारा आणि तुळशीला नवीन वस्त्र नेसवा.
- साहित्य मांडा पाटावर शाळिग्राम किंवा विष्णूंची मूर्ती ठेवा. हळद, कुंकू, अक्षता, फुले, मंगळसूत्र आणि हंगामी फळे जवळ ठेवा.
- संकल्प आणि पूजा करा गणपतीचे स्मरण करून संकल्प करा. तुळशी आणि शाळिग्राम यांची गंध, फुले, हळद-कुंकू वाहून पूजा करा.
- अंतरपाट धरून मंगलाष्टक म्हणा तुळशी आणि वर यांच्यामध्ये अंतरपाट धरा. मंगलाष्टक म्हणताना शेवटी अंतरपाट दूर करून अक्षता वाहा.
- मंगळसूत्र आणि आरती तुळशीला मंगळसूत्र घाला आणि हार घाला. आरती करून नैवेद्य दाखवा आणि प्रसाद वाटा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
पुरोहित नसेल तर तुळशी विवाह घरी करता येतो का?
हो, घरी पुरोहित नसतानाही घरातील वडीलधारी व्यक्ती श्रद्धेने हा विधी करू शकते. गणपतीचे स्मरण, संकल्प, पूजा, मंगलाष्टक आणि आरती हा क्रम पाळला की विधी पूर्ण मानला जातो. मंगलाष्टक पुस्तकातून किंवा घरच्या परंपरेनुसार म्हणावे.
घरी शाळिग्राम नसेल तर काय करावे?
शाळिग्राम उपलब्ध नसेल तर श्रीविष्णू किंवा बाळकृष्णाची छोटी मूर्ती, प्रतिमा किंवा आवळ्याची फांदी वराच्या जागी ठेवण्याची पद्धत अनेक घरांत आहे. काही ठिकाणी आवळ्याचे झाड वराचे प्रतीक मानले जाते. तुमच्या कुटुंबाची परंपरा विचारून घ्यावी.
तुळशी विवाहानंतर तुळशीची काळजी कशी घ्यावी?
तुळशीला दिवा लावणे, पाणी घालणे आणि प्रदक्षिणा करणे हे रोज चालू ठेवावे. सुकलेली मंजिरी आणि जुनी पाने श्रद्धेने वाहत्या पाण्यात सोडावीत किंवा मातीत मिसळावीत, कचऱ्यात टाकू नयेत. विवाहासाठी वाहिलेले वस्त्र व मंगळसूत्र जपून ठेवण्याची किंवा पुढच्या वर्षी वापरण्याची प्रथा काही घरांत आहे.


