सूर्यनमस्कार कसे करावे: बारा स्थिती आणि योग्य पद्धत
बारा स्थिती, श्वासाची लय आणि सूर्याला वंदन

Kushal K
19 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
सूर्यनमस्कार कसे करावे हा प्रश्न नवशिक्यांना नेहमी पडतो. उत्तर सोपे आहे: बारा स्थिती एका ठरावीक क्रमाने, श्वासाच्या लयीत, सावकाश करायच्या. एक पूर्ण फेरी म्हणजे दोन फेऱ्या मानल्या जातात, कारण उजवा आणि डावा पाय मागे नेऊन स्थिती दोनदा होतात. शरीराला ताण न देता सुरुवात करा आणि सवय लागू द्या.
सुरुवातीची तयारी
सूर्यनमस्कार सकाळी, पोट रिकामे असताना करणे सोयीचे असते. जेवणानंतर किमान तीन-चार तास जाऊ द्यावेत. मोकळ्या, हवेशीर जागी सपाट चटई किंवा सतरंजी अंथरा. अंगावर सैल कपडे असावेत.
सुरुवात करण्यापूर्वी थोडे सांधे मोकळे करा: मान, खांदे, मनगटे आणि घोटे हळूहळू फिरवा. अशा सरावाने स्नायू तापतात आणि इजेची शक्यता कमी होते. परंपरेत हा सराव सूर्याकडे तोंड करून केला जातो; घरात जागा नसेल तर पूर्वेकडे तोंड केले तरी पुरेसे आहे.
बारा स्थिती क्रमाने
बहुतेक योग परंपरांमध्ये स्थिती पुढील क्रमाने सांगितल्या जातात:
- प्रणामासन: दोन्ही पाय जुळवून उभे राहा, हात छातीसमोर नमस्कार मुद्रेत.
- हस्तउत्तानासन: श्वास घेत हात वर न्या आणि थोडे मागे झुका.
- पादहस्तासन: श्वास सोडत पुढे वाका, हात पायांशेजारी टेकवा.
- अश्वसंचालनासन: उजवा पाय मागे न्या, गुडघा खाली, नजर वर.
- पर्वतासन: दुसरा पाय मागे घेऊन कंबर वर उचला, शरीराचा उलटा V आकार करा.
- अष्टांग नमस्कार: गुडघे, छाती आणि हनुवटी जमिनीला टेकवा.
- भुजंगासन: छाती पुढे उचलून वर पाहा.
- पर्वतासन: पुन्हा कंबर वर उचला.
- अश्वसंचालनासन: उजवा पाय हातांच्या मध्ये आणा.
- पादहस्तासन: दुसरा पाय पुढे आणून वाका.
- हस्तउत्तानासन: उभे राहून हात वर न्या.
- प्रणामासन: हात खाली आणून नमस्कार मुद्रेत परत या.
काही शाळांमध्ये स्थितींची नावे किंवा लहानसा क्रम थोडा वेगळा असू शकतो. आपल्या शिक्षकाने शिकवलेला क्रम एकसारखा ठेवा.
श्वासाची लय
सूर्यनमस्कारात श्वास आणि हालचाल एकमेकांना बांधलेली असते. सर्वसाधारण नियम असा: छाती उघडणाऱ्या, मागे झुकणाऱ्या हालचालीत श्वास घ्या; पुढे वाकताना किंवा शरीर आकुंचित करताना श्वास सोडा.
श्वास रोखून धरू नका. धाप लागली तर वेग कमी करा, एखाद्या स्थितीत दोन-तीन श्वास थांबा आणि मग पुढे जा. वेगापेक्षा लय महत्त्वाची आहे.
मंत्र आणि सूर्याशी नाते
सूर्यनमस्कार हा केवळ व्यायाम नाही, तो सूर्याप्रती कृतज्ञतेचा सराव मानला जातो. अनेक जण प्रत्येक स्थितीबरोबर सूर्याच्या बारा नावांपैकी एक नाव मनात म्हणतात, उदाहरणार्थ मित्र, रवी, सूर्य, भानू. मंत्र म्हणणे ऐच्छिक आहे आणि घरोघरी त्याची पद्धत वेगळी असते.
मंत्र म्हणायचा असेल तर शुद्ध उच्चार आणि शांत मन ठेवा. न येणारा मंत्र चुकीच्या उच्चाराने म्हणण्यापेक्षा श्वासावर लक्ष ठेवणे अधिक चांगले.
सूर्यनमस्काराचे फायदे
नियमित सरावाने पाठीचा कणा, खांदे आणि पाय लवचिक होतात, असे योगशिक्षक सांगतात. संपूर्ण शरीर एका क्रमात गुंतल्याने सहनशक्ती वाढते आणि मन शांत वाटते. शिवाय एकाच सरावात पुढे वाकणे, मागे झुकणे आणि श्वासनियंत्रण असे अनेक घटक येतात.
हे फायदे सरावाच्या सातत्यावर अवलंबून आहेत. एखाद्या आजारावर इलाज म्हणून याकडे पाहू नका; आरोग्याच्या तक्रारी असतील तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
सामान्य चुका आणि काळजी
- पाठीला जोर देऊन भुजंगासनात खूप वर उचलणे. पुढे ढकलण्यापेक्षा छाती उघडा.
- पुढे वाकताना गुडघे ताठ ठेवून पाठ वाकवणे. गरज असेल तर गुडघे थोडे वाकवा.
- खूप वेगाने फेऱ्या करणे. नवशिक्यांनी तीन-चार फेऱ्यांपासून सुरुवात करावी.
- मनगट, पाठ, मान किंवा रक्तदाबाचा त्रास असलेल्यांनी, तसेच गर्भवती स्त्रियांनी, जाणकाराच्या मार्गदर्शनाशिवाय सराव करू नये.
सराव संपल्यावर थोडा वेळ शवासनात विश्रांती घ्या. रोज थोडक्या फेऱ्या करणे हे अधूनमधून खूप करण्यापेक्षा श्रेयस्कर आहे.
सूर्यनमस्कार कसे करावे
- प्रणामासनात उभे राहा पाय जुळवून सरळ उभे राहा, दोन्ही हात छातीसमोर नमस्कार मुद्रेत ठेवा आणि श्वास शांत करा.
- हात वर न्या श्वास घेत हात कानांजवळ वर न्या आणि थोडे मागे झुका.
- पुढे वाका श्वास सोडत कंबरेतून पुढे वाका आणि हात पायांशेजारी जमिनीवर टेकवा.
- एक पाय मागे न्या श्वास घेत उजवा पाय मागे न्या, गुडघा खाली टेकवा आणि नजर वर ठेवा.
- पर्वतासन करा श्वास सोडत दुसरा पाय मागे घ्या आणि कंबर वर उचलून उलट्या V आकारात या.
- अष्टांग नमस्कार गुडघे, छाती आणि हनुवटी जमिनीला टेकवा, कंबर किंचित वर ठेवा.
- भुजंगासन करा श्वास घेत छाती पुढे आणि वर उचला, खांदे कानांपासून दूर ठेवा.
- परतीचा क्रम पर्वतासन, अश्वसंचालनासन, पादहस्तासन, हस्तउत्तानासन आणि प्रणामासन या क्रमाने परत उभे राहा. नंतर दुसऱ्या पायाने फेरी करा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
सुरुवातीला रोज किती सूर्यनमस्कार करावेत?
नवशिक्यांसाठी तीन ते चार फेऱ्या पुरेशा आहेत. आठवड्या-आठवड्याने एक-दोन फेऱ्या वाढवत जा. शरीराला धाप किंवा वेदना जाणवल्या तर तिथेच थांबा.
सूर्यनमस्कार संध्याकाळी केला तर चालतो का?
हो, सूर्यनमस्कार दिवसा कधीही करता येतो, फक्त पोट रिकामे असावे आणि जेवणानंतर किमान तीन-चार तास गेलेले असावेत. सकाळ ही परंपरेने सोयीची मानली जाते, पण वेळ ठरवण्यापेक्षा सातत्य महत्त्वाचे आहे.
पाळीच्या काळात किंवा गर्भवती असताना सूर्यनमस्कार करावा का?
पाळीच्या काळात बरेच जण जोराचे आसन टाळतात, हे प्रत्येकाच्या त्रासावर अवलंबून असते. गर्भवती असाल तर हा सराव स्वतःहून सुरू करू नका. जाणकार योगशिक्षक आणि डॉक्टर यांचा सल्ला घ्या.


