Dharmayana

शुक्ल पक्ष आणि कृष्ण पक्ष: फरक आणि तिथींची रचना

चंद्राच्या कलांवर उभी तिथींची रचना

Abhilash Ramakrishna

Abhilash Ramakrishna

21 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे

शुक्ल पक्ष आणि कृष्ण पक्ष: फरक आणि तिथींची रचना

शुक्ल पक्ष आणि कृष्ण पक्ष यांतला फरक समजून घेण्यासाठी चंद्राकडे पाहणे पुरेसे आहे. हिंदू पंचांगात चांद्रमास दोन भागांत विभागलेला असतो. अमावस्येनंतर चंद्र वाढत जातो तो काळ शुक्ल पक्ष, आणि पौर्णिमेनंतर चंद्र घटत जातो तो काळ कृष्ण पक्ष. प्रत्येक पक्षात साधारण पंधरा तिथी असतात, आणि सणवार, व्रते, श्राद्ध यांची तारीख याच रचनेवरून ठरते.

पक्ष म्हणजे काय

'पक्ष' या शब्दाचा अर्थ पंधरवडा असा घेतला जातो. चांद्रमासात दोन पक्ष असतात: एक शुक्ल आणि दुसरा कृष्ण. शुक्ल म्हणजे उजळ, तर कृष्ण म्हणजे काळा. हे नाव चंद्रप्रकाशाच्या वाढत्या आणि घटत्या अवस्थेवरून पडले आहे.

सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, रात्रीचे आकाश जसजसे उजळत जाते तसा शुक्ल पक्ष चालू असतो. आणि रात्री जसजशा अधिक अंधाऱ्या होत जातात तसा कृष्ण पक्ष चालू असतो. पंचांगात दोन्ही पक्षांची नावे प्रत्येक महिन्यात पुन्हा पुन्हा येतात.

शुक्ल पक्ष: चंद्र वाढतो तो काळ

शुक्ल पक्षाची सुरुवात अमावस्येनंतरच्या प्रतिपदेपासून होते. यानंतर द्वितीया, तृतीया अशा तिथी क्रमाने येत जातात आणि पक्षाचा शेवट पौर्णिमेला होतो. या काळात रोज चंद्राची कोर थोडी थोडी मोठी होत जाते.

अनेक शुभ कार्ये, व्रते आणि सण शुक्ल पक्षात येतात. महाराष्ट्रातले गुढीपाडवा आणि गणेश चतुर्थी हे सण शुक्ल पक्षातच येतात. वाढत्या चंद्राला वृद्धी आणि नव्या सुरुवातीचे प्रतीक मानण्याची परंपरा आहे, म्हणून नवे काम सुरू करण्यासाठी हा काळ अनेक घरांत अनुकूल मानला जातो.

कृष्ण पक्ष: चंद्र घटतो तो काळ

कृष्ण पक्ष पौर्णिमेनंतरच्या प्रतिपदेपासून सुरू होतो आणि अमावस्येला संपतो. या पंधरवड्यात चंद्र रोज थोडा थोडा कमी होत जातो आणि शेवटी दिसेनासा होतो.

कृष्ण पक्षातही अनेक महत्त्वाची व्रते आणि सण येतात. संकष्ट चतुर्थी कृष्ण पक्षात येते, आणि दिवाळीतली अमावस्याही याच पक्षाच्या शेवटी येते. पितृपक्ष म्हणजे श्राद्धाचा काळही कृष्ण पक्षातच येतो. त्यामुळे कृष्ण पक्ष अशुभ असतो असा समज बरोबर नाही; त्याचे स्वतःचे वेगळे उपासनेचे महत्त्व आहे.

तिथींची रचना आणि अमावस्या-पौर्णिमा

तिथी म्हणजे चंद्र आणि सूर्य यांच्यातले अंतर विशिष्ट प्रमाणात वाढण्यासाठी लागणारा काळ. एका चांद्रमासात एकूण तीस तिथी असतात, आणि प्रत्येक पक्षात पंधरा. त्यांची नावे दोन्ही पक्षांत सारखीच असतात: प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी आणि चतुर्दशी. पंधरावी तिथी शुक्ल पक्षात पौर्णिमा असते आणि कृष्ण पक्षात अमावस्या.

म्हणून 'पंचमी' असे फक्त म्हटले तर ते अपुरे ठरते; ती शुक्ल पंचमी आहे की कृष्ण पंचमी हे सांगावे लागते. एकादशीसारखे व्रत दोन्ही पक्षांत येते, पण आषाढी एकादशीसारखी विशिष्ट एकादशी कोणत्या पक्षाची आहे हे पंचांगात पाहावे लागते.

महाराष्ट्रातले मराठी महिने आणि पक्ष

महाराष्ट्रात अमान्त पद्धत वापरली जाते, म्हणजे महिना अमावस्येला संपतो आणि नवा महिना शुक्ल प्रतिपदेपासून सुरू होतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातल्या पंचांगात महिन्याची सुरुवात शुक्ल पक्षाने होते आणि शेवट कृष्ण पक्षाने.

उत्तर भारतातल्या काही पंचांगांत पौर्णिमान्त पद्धत चालते, ज्यात महिना पौर्णिमेला संपतो. त्यामुळे कृष्ण पक्षातल्या एखाद्या तिथीचे मराठी पंचांगातले आणि उत्तरेकडच्या पंचांगातले महिन्याचे नाव वेगळे दिसू शकते. यात चूक कुठेच नसते; ही दोन पद्धतींतली गणनेची रचना आहे.

पंचांगात पक्ष कसा ओळखायचा

पंचांग उघडल्यावर प्रत्येक तिथीसमोर 'शु.' किंवा 'व.' अशी अक्षरे दिसतात. 'शु.' म्हणजे शुक्ल पक्ष, तर 'व.' म्हणजे वद्य, जे मराठीत कृष्ण पक्षासाठी वापरले जाणारे नाव आहे. रोजच्या बोलण्यात 'शुद्ध' आणि 'वद्य' हे शब्द बहुतेक वेळा ऐकू येतात.

एखादे व्रत किंवा श्राद्ध करायचे असेल तर तिथीबरोबर पक्ष तपासणे महत्त्वाचे ठरते. सणाचा मुहूर्त आणि पारण्याची वेळ यासाठी आपल्या भागातले स्थानिक पंचांग किंवा जाणकार गुरुजी यांचा सल्ला घ्यावा, कारण तिथीची वेळ ठिकाणानुसार थोडी बदलते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

प्रत्येक तिथी चोवीस तासांचीच असते का?

नाही. तिथी सूर्योदयाला सुरू होऊन चोवीस तास चालतेच असे नाही; ती कधीही सुरू होऊन संपू शकते आणि तिचा कालावधी सहसा 19 ते 26 तासांच्या आसपास असतो. त्यामुळे एखाद्या तिथीचे व्रत कोणत्या दिवशी करायचे हे पंचांगातून पाहावे लागते.

पक्षात नेहमी पंधरा दिवसच असतात का?

पंधरवड्याला 'पक्ष' म्हणतात; दोन्ही पक्षांत पंधरा तिथी येतात, पण तिथी अधिक किंवा क्षय पावल्यामुळे दिवसांची संख्या कधी चौदा किंवा तेरा भरू शकते. म्हणजे पक्ष नेहमी पंधरा दिवसांचाच असतो असे नाही.

एकादशी शुक्ल पक्षातच येते का?

दोन्ही पक्षांत एकादशी येते म्हणून वर्षात साधारण चोवीस एकादशी असतात, आणि अधिक महिना आला तर दोन जास्त. शुक्ल पक्षातल्या एकादशीला शुक्ल एकादशी आणि कृष्ण पक्षातल्या एकादशीला वद्य किंवा कृष्ण एकादशी म्हणतात.

Dharmayana Background

संपूर्ण Dharmayana अनुभवासाठी

Dharmayana App

Google PlayApp Store