शालिवाहन शक म्हणजे काय? विक्रम संवतापासून फरक
काळ मोजण्याच्या दोन परंपरा

Abhilash Ramakrishna
22 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
शालिवाहन शक म्हणजे काय, असा प्रश्न गुढीपाडव्याच्या सुमारास अनेकांना पडतो. शालिवाहन शक ही भारतीय कालगणनेतील एक वर्षगणना आहे, जिचा वापर महाराष्ट्रातील पंचांगांमध्ये आणि पूजेच्या संकल्पात केला जातो. विक्रम संवत ही दुसरी प्रमुख वर्षगणना आहे, जी उत्तर भारतात आणि गुजरातमध्ये अधिक प्रचलित आहे. दोन्ही गणना हिंदू पंचांगावर आधारित आहेत, पण त्यांची सुरुवात आणि वर्षांचे आकडे वेगळे आहेत.
शालिवाहन शक म्हणजे काय
शक म्हणजे एका ठराविक घटनेपासून मोजलेली वर्षांची मालिका. शालिवाहन शकाची परंपरा शालिवाहन राजाच्या नावाशी जोडली जाते. शक संवताचा आरंभ इसवी सन 78 पासून मानला जातो, असे पंचांग आणि इतिहासाच्या अभ्यासात सांगितले जाते. भारत सरकारने अधिकृत पंचांगासाठी स्वीकारलेले राष्ट्रीय शक पंचांगही याच शक कालगणनेवर आधारलेले आहे.
महाराष्ट्रात गुढीपाडव्याला शालिवाहन शकाचे नवे वर्ष सुरू होते, म्हणजे चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला. पंचांगाच्या पहिल्या पानावर आणि पूजेच्या संकल्पात तुम्हाला शके हा शब्द दिसतो, तो याच गणनेचा.
विक्रम संवत म्हणजे काय
विक्रम संवताची परंपरा विक्रमादित्य नावाच्या राजाशी जोडली जाते. हा संवत इसवी सनापूर्वी सुमारे 57 वर्षांपासून मोजला जातो, असे मानले जाते. त्यामुळे विक्रम संवताचे आकडे शक संवतापेक्षा मोठे असतात. तो उत्तर भारतात आणि गुजरातमध्ये विशेषत्वाने वापरला जातो.
दोघांतील मुख्य फरक
दोन्ही गणनांमधील फरक थोडक्यात असा मांडता येतो:
- आरंभाचे वर्ष: शक संवताचा आरंभ इसवी सन 78 पासून, तर विक्रम संवताचा आरंभ इसवी सनापूर्वी सुमारे 57 पासून मानला जातो.
- वर्षांचा फरक: दोन्हींच्या आकड्यांमध्ये सुमारे 135 वर्षांचे अंतर असते. विक्रम संवताचा आकडा नेहमी मोठा असतो.
- प्रचलित प्रदेश: शक महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि दक्षिणेकडील काही भागांत, तर विक्रम संवत उत्तर भारत आणि गुजरातमध्ये अधिक दिसतो.
- नववर्षाची सुरुवात: महाराष्ट्रात नवे वर्ष चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला सुरू होते. गुजरातमध्ये विक्रम संवताचे नवे वर्ष दिवाळीच्या सुमारास, कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला सुरू होते.
महिना मोजण्याची पद्धत
महाराष्ट्रातील पंचांग अमान्त पद्धतीचे आहे, म्हणजे महिना अमावस्येला संपतो. उत्तर भारतातील अनेक पंचांगे पूर्णिमान्त असतात, म्हणजे महिना पौर्णिमेला संपतो. त्यामुळे कृष्ण पक्षातील तिथीचा महिना दोन्ही पंचांगांत एका महिन्याच्या फरकाने सांगितला जाऊ शकतो. यात कोणतेही पंचांग चुकीचे नसते, ती वेगळी मोजणीची पद्धत आहे. वर्ष किंवा संवताची निवड आणि महिना मोजण्याची पद्धत या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
आपल्या वर्षाचा आकडा कसा काढायचा
हिंदू वर्ष गणना समजून घेण्यासाठी एक सोपी पद्धत आहे. इसवी सनाच्या वर्षातून 78 वजा केले की शक संवताचे वर्ष साधारणपणे मिळते. विक्रम संवत काढण्यासाठी इसवी सनाच्या वर्षात सुमारे 57 मिळवावे लागतात. हे गणित अचूक नसते, कारण इसवी सनाचे वर्ष जानेवारीत बदलते, तर शक आणि विक्रम संवताचे नवे वर्ष वेगळ्या दिवशी सुरू होते. म्हणून गुढीपाडव्यापूर्वी आणि नंतरच्या काळात एक वर्षाचा फरक पडू शकतो.
पंचांग आणि संकल्पात याचा उपयोग
घरी पूजा करताना संकल्प म्हणताना संवताचे नाव आणि वर्ष उच्चारले जाते. महाराष्ट्रातील गुरुजी सहसा शके आणि संवत्सराचे नाव घेतात. हिंदू वर्ष गणना ही केवळ आकड्यांची गोष्ट नसून पंचांगाचा आधार आहे. तुमच्या कुटुंबातील पंचांगात कोणती गणना सांगितली आहे, ते पाहा आणि संकल्प करताना तीच वापरा. प्रदेश आणि परंपरेनुसार यात थोडा फरक असू शकतो, हे गुरुजींना विचारून समजून घेणे चांगले.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
गुढीपाडवा आणि दिवाळी या दोन्ही दिवशी नवीन वर्ष का सुरू होते?
नाही. गुढीपाडवा हा शालिवाहन शकाचा नववर्षारंभ मानला जातो आणि तो चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला येतो. गुजरातमध्ये विक्रम संवताचे नवे वर्ष कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला, दिवाळीच्या सुमारास साजरे होते.
आजचे शके वर्ष स्वतः कसे काढायचे?
साधारणपणे इसवी सनाच्या वर्षातून 78 वजा केल्यास शक संवताचे वर्ष मिळते. मात्र वर्ष बदलाचा दिवस वेगळा असल्याने जानेवारी ते गुढीपाडवा या काळात आकडा एकाने जास्त येतो. अचूक वर्षासाठी पंचांग पाहावे.
शक संवत फक्त महाराष्ट्रातच वापरला जातो का?
नाही. शक संवत महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि दक्षिण भारतात अधिक दिसतो, तर विक्रम संवत उत्तर भारतात आणि गुजरातमध्ये. भारत सरकारचे राष्ट्रीय पंचांगही शक कालगणनेवर आधारित आहे.


