सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात: टिळकांची भूमिका
घरातून रस्त्यावर आलेला सण

Abhilash Ramakrishna
19 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
सार्वजनिक गणेशोत्सव इतिहास समजून घ्यायचा असेल, तर एका गोष्टीपासून सुरुवात करावी लागते: गणेशोत्सव आधी घराघरातला सण होता आणि 1893 मध्ये लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी तो रस्त्यावर, सर्वांसाठी खुला केला. तेव्हापासून हा उत्सव गावोगावच्या मंडळांचा, मांडवांचा आणि मिरवणुकांचा झाला. हा लेख त्या बदलामागची पार्श्वभूमी, टिळकांची भूमिका आणि पुढे उत्सवाने घेतलेले रूप सांगतो.
उत्सवापूर्वीची गणेशपूजा
गणपतीची पूजा महाराष्ट्रात फार जुनी आहे. पेशवेकाळात पुण्यात गणपतीला विशेष महत्त्व होते आणि पेशव्यांचे गणेशभक्त म्हणून नाव घेतले जाते. त्या काळात गणेशोत्सव मुख्यतः घरात आणि वाड्यांमध्ये साजरा होत असे. भाद्रपद महिन्यात मूर्ती आणून पूजा करायची, आरती म्हणायची, नैवेद्य दाखवायचा आणि विसर्जन करायचे, हीच सर्वसाधारण रीत होती.
म्हणजे सार्वजनिक उत्सवाच्या आधीही गणेशपूजा होती. बदल झाला तो तिच्या स्वरूपात: ती कुटुंबापुरती न राहता समाजाची झाली.
टिळकांनी सार्वजनिक रूप का दिले
तो काळ ब्रिटिश अंमलाचा होता. लोकांना एकत्र आणण्यासाठी सभा आणि मेळावे घेणे अवघड होते, कारण अशा जमावावर सरकारची नजर असे. धार्मिक सण मात्र लोक आपोआप जमण्याचे कारण होते. टिळकांनी हे ओळखले आणि गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देण्याचा विचार मांडला.
जाती, वर्ग आणि वस्त्या यांच्या भिंती ओलांडून लोकांना एका मांडवाखाली आणणे, हा त्यामागचा हेतू होता. टिळकांनी आपल्या केसरी आणि मराठा या वृत्तपत्रांतून या उत्सवाला पाठिंबा दिला. उत्सवाच्या माध्यमातून लोकजागृती व्हावी, अशी त्यांची अपेक्षा होती.
भाऊसाहेब रंगारी आणि सुरुवातीचा वाद
सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात नेमकी कोणी केली, यावर इतिहासकारांमध्ये आणि मंडळांमध्ये चर्चा आहे. पुण्यातील भाऊसाहेब रंगारी यांचे नाव या संदर्भात घेतले जाते आणि त्यांच्या गणपतीला पहिला सार्वजनिक गणपती म्हणून मानणारा एक गट आहे. दुसरीकडे, टिळकांनी या उत्सवाला व्यापक चळवळीचे रूप दिले आणि तो महाराष्ट्रभर पोहोचवला, हे सर्वमान्य आहे.
याचा सोपा अर्थ असा: उत्सव सार्वजनिक करण्याचे प्रयत्न एकाच वेळी काही ठिकाणी होत होते, आणि टिळकांनी त्याला दिशा आणि व्याप्ती दिली. कोणाला पहिला मान द्यायचा, हे वाचकाने स्वतः स्त्रोत पाहून ठरवावे.
मांडव, मेळे आणि प्रबोधन
सुरुवातीच्या काळात गणेशोत्सवात व्याख्याने, कीर्तने, पोवाडे आणि मेळे होत असत. मेळ्यांमधून समाजप्रबोधनाचे आणि देशभक्तीचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचवले जात. काही मंडळांनी शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक कामातही पुढाकार घेतला.
सार्वजनिक उत्सवामुळे अनेक कलाकार, वक्ते आणि कार्यकर्त्यांना व्यासपीठ मिळाले. मूर्तिकार, सजावटकार आणि ढोल-ताशा पथके यांचा एक वेगळा व्यवसायही यातून उभा राहिला.
आजचा उत्सव आणि बदलत्या अपेक्षा
आज पुणे, मुंबई, नागपूर आणि अनेक छोट्या गावांमध्ये हजारो सार्वजनिक गणेश मंडळे उत्सव साजरा करतात. पुण्यातील मानाचे गणपती आणि मुंबईतील मोठी मंडळे यांची विसर्जन मिरवणूक लांबलचक असते. उत्सवाचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, आणि त्याबरोबर काही नवे प्रश्नही आले आहेत: ध्वनिप्रदूषण, पर्यावरणपूरक मूर्ती आणि विसर्जनाची पद्धत.
अनेक मंडळे आता शाडूच्या मूर्ती, कृत्रिम तलावातील विसर्जन आणि साधी सजावट यांकडे वळत आहेत. मूळ हेतू लक्षात ठेवला, तर उत्सवाचे सार्वजनिक स्वरूप समाजाला जोडणारेच राहते.
पुढे काय वाचावे
या विषयावर अधिक जाणून घ्यायचे असेल, तर टिळकांचे चरित्र, केसरीतील त्या काळातील लेखन आणि पुण्यातील जुन्या मंडळांचा इतिहास वाचा. एखाद्या मंडळाच्या स्थापनेची नेमकी माहिती हवी असेल, तर त्या मंडळाच्या स्वतःच्या नोंदी आणि इतिहासकारांचे संशोधन दोन्ही पाहा. पुढच्या गणेशोत्सवात आपल्या भागातील मंडळाचा इतिहास विचारून पाहा; अनेकदा त्यातून गावाचीच गोष्ट उलगडते.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
टिळकांनी गणेशोत्सव सुरू केला का?
नाही. गणेशपूजा आधीही होती, विशेषतः पेशवेकाळात घरांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये. टिळकांनी तिला सार्वजनिक स्वरूप देऊन समाजाला एकत्र आणणारा उत्सव बनवले. म्हणून त्यांना सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे प्रवर्तक मानले जाते, गणेशपूजेचे नव्हे.
पहिला सार्वजनिक गणपती कोणता, याबद्दल एकमत आहे का?
भाऊसाहेब रंगारी यांच्या गणपतीला पहिला सार्वजनिक गणपती मानणारा एक मतप्रवाह आहे, तर टिळकांनी उत्सवाला व्यापक चळवळीचे रूप दिले असे दुसरे मत आहे. दोन्ही दावे वेगवेगळ्या अर्थाने मांडले जातात. नेमकी माहिती हवी असेल तर मंडळांच्या नोंदी आणि इतिहासकारांचे लेखन पाहावे.
सार्वजनिक गणेशोत्सव पर्यावरणपूरक कसा साजरा करता येतो?
शाडूच्या किंवा मातीच्या मूर्ती निवडा, रासायनिक रंग आणि प्लास्टर ऑफ पॅरिस टाळा. शक्य असल्यास घरी बादलीत किंवा मंडळाने केलेल्या कृत्रिम तलावात विसर्जन करा. सजावटीत प्लास्टिक आणि थर्माकोल कमी वापरा.


