संत ज्ञानेश्वर: जीवन आणि ज्ञानेश्वरीचे महत्त्व
ओवीतून उलगडलेले गीतेचे ज्ञान

Abhilash Ramakrishna
20 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
संत ज्ञानेश्वर माहिती शोधणाऱ्या प्रत्येकाला एक गोष्ट आधी कळायला हवी: ज्ञानेश्वर हे महाराष्ट्राच्या वारकरी संप्रदायाचे आद्य संत मानले जातात. त्यांनी भगवद्गीतेवर मराठीत लिहिलेली टीका म्हणजे ज्ञानेश्वरी, आणि तिने सामान्य माणसाला गीतेचे तत्त्वज्ञान त्याच्या स्वतःच्या भाषेत उपलब्ध करून दिले. आळंदी हे त्यांचे समाधिस्थान आहे आणि आजही वारकरी त्यांना प्रेमाने माउली म्हणतात.
बालपण आणि कुटुंब
संत ज्ञानेश्वर यांचा जन्म महाराष्ट्रात, तेराव्या शतकात झाला असे मानले जाते. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणीबाई. निवृत्तिनाथ, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई ही त्यांची भावंडे, आणि चौघेही पुढे संत म्हणून ओळखले गेले.
पारंपरिक कथांनुसार या कुटुंबाला समाजाकडून मोठा त्रास सहन करावा लागला. तरीही या भावंडांनी कटुता न बाळगता भक्ती आणि ज्ञानाचा मार्ग धरला. त्यांच्या चरित्रातील अनेक प्रसंग लोकपरंपरेतून आपल्यापर्यंत आले आहेत. त्यामुळे कोणता प्रसंग कोणत्या ग्रंथात येतो हे पाहूनच तो सांगावा.
ज्ञानेश्वरी म्हणजे काय
ज्ञानेश्वरीचे मूळ नाव भावार्थदीपिका असे सांगितले जाते. ही भगवद्गीतेवरील ओवीबद्ध टीका आहे. ओवी हा मराठीतला सहज, बोलका छंद आहे, आणि त्यामुळे गीतेचे गहन विचार घरातल्या माणसालाही समजतील अशा भाषेत येतात.
या ग्रंथात अठरा अध्याय आहेत, गीतेप्रमाणेच. ज्ञानेश्वर केवळ श्लोकांचा अर्थ सांगत नाहीत. ते उपमा, दृष्टांत आणि रोजच्या जीवनातली उदाहरणे देऊन विषय उलगडतात. म्हणूनच ज्ञानेश्वरी हा केवळ तत्त्वज्ञानाचा ग्रंथ न राहता एक काव्यही ठरतो.
ज्ञानेश्वरीची शिकवण
ज्ञानेश्वरीत कर्म, ज्ञान आणि भक्ती यांचा समन्वय दिसतो. फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य करणे, अहंकार सोडणे आणि सर्वांभूती एकच परमात्मा पाहणे हे गीतेचे सूत्र ते मराठी मनाला भिडेल अशा रीतीने मांडतात.
सर्व प्राणिमात्रांबद्दल करुणा हा त्यांच्या शिकवणीचा गाभा आहे. हीच दृष्टी पुढे वारकरी संप्रदायाच्या समतेच्या विचारात दिसते, जिथे जात, भाषा किंवा शिक्षण यांपेक्षा भक्ती मोठी मानली जाते.
इतर रचना
ज्ञानेश्वरीबरोबरच अमृतानुभव हा त्यांचा स्वतंत्र तात्त्विक ग्रंथ मानला जातो. हरिपाठाचे अभंगही त्यांच्या नावावर प्रसिद्ध आहेत आणि अनेक वारकरी त्यांचे रोज पठण करतात. हरिपाठात नामस्मरणाचे महत्त्व सांगितले आहे.
चांगदेव पासष्टी हीदेखील त्यांच्या नावावर सांगितली जाते. कोणती रचना कुणाची याबद्दल अभ्यासकांमध्ये चर्चा असते, म्हणून अभ्यासासाठी मान्यताप्राप्त संपादित आवृत्ती पाहावी.
आळंदी आणि समाधी
परंपरेनुसार ज्ञानेश्वरांनी तरुण वयातच आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली. समाधीचा दिवस कार्तिक महिन्यातील वद्य त्रयोदशी मानला जातो, आणि दरवर्षी आळंदीत मोठी यात्रा भरते. तिथी पंचांगानुसार ठरत असल्याने तारीख दरवर्षी बदलते.
आषाढी वारीत संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आळंदीहून पंढरपूरकडे निघते. लाखो वारकरी टाळ-मृदंगाच्या गजरात पायी चालतात. ही पालखी पाहणे हा अनेक महाराष्ट्रीय कुटुंबांसाठी भक्तीचा अनुभव असतो.
आज ज्ञानेश्वरी कशी वाचावी
ज्ञानेश्वरी एका बैठकीत वाचण्याचा ग्रंथ नाही. सुरुवात करणाऱ्याने एखादा अध्याय घेऊन हळूहळू वाचावा, शक्य असल्यास सोप्या भाषेतील अर्थासह. अनेक घरांत ज्ञानेश्वरीचे पारायण केले जाते आणि वारकरी कीर्तनात तिचे निरूपण ऐकायला मिळते.
सोपे उपाय असे:
- रोज थोडेच, पण नियमित वाचा.
- एखाद्या जाणकारांच्या निरूपणाचा आधार घ्या.
- ओव्या मोठ्याने म्हटल्यास त्यांचे नादसौंदर्य जाणवते.
वाचन ही घाई नसून साधना आहे, हे लक्षात ठेवा. ज्ञानेश्वर स्वतः सांगतात की हा ग्रंथ अनुभवाने समजतो.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
संत ज्ञानेश्वरांचे समाधिस्थान कुठे आहे आणि दर्शनाला कधी जावे?
आळंदीतील संजीवन समाधी मंदिर इंद्रायणी नदीच्या काठी आहे. कार्तिकी वारीच्या काळात इथे सर्वाधिक गर्दी असते, म्हणून शांत दर्शनासाठी इतर दिवस निवडावेत.
ज्ञानेश्वरी रोज किती वाचावी, काही नियम आहेत का?
अशी कोणतीही कठोर सक्ती नाही. अनेक जण वर्षभर हळूहळू वाचतात आणि काही घरांत सप्ताहरूपाने पारायण होते. अर्थ समजून वाचणे हे ओळींच्या संख्येपेक्षा महत्त्वाचे मानले जाते.
ज्ञानेश्वरी वाचायला अवघड वाटते, काय करावे?
मूळ ग्रंथ जुन्या मराठीत असल्याने अनेक शब्द आजच्या वाचकाला अवघड वाटतात. म्हणून सोप्या मराठीतील अर्थासह किंवा प्रवचनासह वाचणे सोयीचे ठरते.


