Dharmayana

पंचांग म्हणजे काय: तिथी, वार, नक्षत्र, योग, करण

काळाचे पाच धागे, एका पंचांगात

Kushal K

Kushal K

20 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे

पंचांग म्हणजे काय: तिथी, वार, नक्षत्र, योग, करण

पंचांग म्हणजे काय, असा प्रश्न पडला असेल तर उत्तर सोपे आहे: पंचांग म्हणजे हिंदू कालगणनेचे पाच अंगांनी बनलेले दिनदर्शक. "पंच" म्हणजे पाच आणि "अंग" म्हणजे भाग. तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण हे ते पाच भाग आहेत. सण कधी करायचा, व्रताचा दिवस कोणता, पूजेचा मुहूर्त कोणता, हे सगळे पंचांग पाहूनच ठरते. आपल्या घरातल्या भिंतीवरच्या कॅलेंडरपेक्षा पंचांग अधिक काही सांगते, कारण त्यात सूर्य आणि चंद्र यांची आकाशातील स्थिती दिवसागणिक नोंदलेली असते.

पंचांगाचे पाच अंग कोणते

पंचांगाचे पाच अंग एकमेकांशी जोडलेले आहेत, पण प्रत्येक अंग वेगळे काहीतरी मोजते. त्यांची नावे आणि क्रम असा:

  1. तिथी
  2. वार
  3. नक्षत्र
  4. योग
  5. करण

रोजच्या पंचांगात या पाचही गोष्टी त्या दिवसासाठी दिलेल्या असतात, सोबत सूर्योदय आणि सूर्यास्ताची वेळ. मराठी घरांमध्ये पंचांग वाचताना सहसा तिथी, वार आणि नक्षत्र हे तीन आधी पाहिले जातात, आणि योग व करण गरजेनुसार बघितले जातात.

तिथी: चंद्राचा दिवस

तिथी चंद्रावर आधारित असते. अमावस्येनंतर चंद्र सूर्यापासून हळूहळू दूर जातो; हे अंतर 12 अंशांनी वाढले की एक तिथी पूर्ण होते. म्हणून एका महिन्यात शुक्ल पक्षाच्या 15 आणि कृष्ण पक्षाच्या 15 अशा तिथी येतात: प्रतिपदा, द्वितीया, चतुर्थी, एकादशी अशी त्यांची नावे.

इथे एक गोष्ट लक्षात ठेवावी. तिथी सूर्योदयाला सुरू होऊन दुसऱ्या सूर्योदयाला संपत नाही. ती दिवसाच्या कोणत्याही वेळी सुरू होऊ शकते आणि कोणत्याही वेळी संपते. म्हणूनच एखाद्या तिथीची वेळ पंचांगात तास आणि मिनिटांसह दिलेली असते, आणि कधी कधी एकाच कॅलेंडर दिवशी दोन तिथी येतात.

महाराष्ट्रात अमान्त पद्धत चालते, म्हणजे महिना अमावस्येला संपतो. त्यामुळे महिन्याचे नाव उत्तर भारतातील पौर्णिमान्त पंचांगापेक्षा एका पक्षासाठी वेगळे दिसू शकते. मराठी पंचांग पाहताना हे लक्षात ठेवावे.

वार: आठवड्याचा दिवस

वार म्हणजे रविवार ते शनिवार हे सात दिवस. यात फारसा गुंतागुंतीचा हिशेब नाही, पण पंचांगात वाराला महत्त्व आहे कारण काही व्रते विशिष्ट वारी केली जातात. मंगळवारी गणपतीचे किंवा मंगळागौरीचे व्रत, गुरुवारी दत्तात्रेयांची उपासना, शनिवारी मारुतीची पूजा अशा परंपरा आपल्याकडे प्रचलित आहेत. यातील कोणता वार कोणत्या देवतेशी जोडायचा, यात कुटुंबानुसार आणि संप्रदायानुसार फरक असतो.

पारंपरिक पंचांगात वार सूर्योदयापासून मोजला जातो, मध्यरात्रीपासून नाही. मध्यरात्री 12 नंतर तारीख बदलते, पण पंचांगाचा वार पुढच्या सूर्योदयालाच बदलतो.

नक्षत्र: चंद्राचा तारकामार्ग

चंद्र आकाशात ज्या तारकासमूहांतून जातो, त्यांना नक्षत्र म्हणतात. अशी 27 नक्षत्रे मानली जातात: अश्विनीपासून रेवतीपर्यंत. चंद्र साधारण एका दिवसात एका नक्षत्रात असतो, म्हणून एका दिवसाचे नक्षत्र पंचांगात दिले जाते.

नक्षत्राचा उपयोग अनेक ठिकाणी होतो. बारशाला किंवा नामकरणाला नाव ठरवताना जन्मनक्षत्र पाहिले जाते. शुभ कार्याचा मुहूर्त काढतानाही नक्षत्र तपासले जाते. काही सण आणि जयंत्या विशिष्ट नक्षत्रावर साजऱ्या होतात.

योग आणि करण: बारकावे सांगणारे दोन अंग

योग हा सूर्य आणि चंद्र यांच्या रेखांशांच्या बेरजेवरून ठरतो. अशा 27 योगांची यादी आहे, ज्यात विष्कंभ, प्रीती, आयुष्मान असे योग येतात. यातील काही योग शुभ तर काही अशुभ मानले जातात.

करण म्हणजे अर्धी तिथी. एका तिथीत दोन करणे येतात, त्यामुळे महिन्यात एकूण 60 करणे होतात. करणे 11 प्रकारची असतात; त्यातील चार स्थिर आणि सात चर. बव, बालव, कौलव ही चर करणांची काही नावे आहेत.

योग आणि करण यांचा वापर विशेषतः मुहूर्त ठरवणारे जाणकार करतात. सामान्य वाचकाला रोजच्या वापरात तिथी, वार आणि नक्षत्र पुरेसे ठरतात.

पंचांग रोजच्या जीवनात कसे वापरावे

तुम्हाला एखाद्या सणाची किंवा एकादशीची तारीख शोधायची असेल तर कॅलेंडरवरील तारखेबरोबरच ती तिथी सूर्योदयाच्या वेळी आहे का, हेही पंचांगात पाहा. व्रताची तिथी कोणत्या दिवशी मानायची, याबाबत पंचांगकर्ते आणि परंपरा यांचे नियम वेगवेगळे असू शकतात. म्हणून तुमच्या कुटुंबाचा किंवा गावातील जाणकारांचा पंचांग आणि त्यांचा निर्णय हा विश्वासाचा आधार ठेवा.

सणाच्या तारखा दरवर्षी बदलतात, कारण चांद्र वर्ष आणि सौर वर्ष यांच्यात फरक असतो. म्हणून दरवर्षी नवीन पंचांग घेणे आणि त्यातूनच तिथी पाहणे हे योग्य.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

एका दिवशी दोन तिथी का दिसतात?

याचे कारण तिथी सूर्योदयाने सुरू होऊन संपत नाही; ती दिवसाच्या कोणत्याही वेळी बदलू शकते. म्हणून एकाच कॅलेंडर दिवशी दोन तिथी येऊ शकतात, किंवा एखादी तिथी कोणत्याही सूर्योदयाला न येता पूर्ण निघून जाते. व्रताच्या दिवसाबाबत याच कारणाने संभ्रम होतो, तेव्हा पंचांगातील नियम किंवा जाणकारांचा सल्ला घ्यावा.

मराठी पंचांग आणि इतर पंचांगांत वेळा वेगळ्या का असतात?

मंदिर आणि पुरोहित बहुतेकदा त्यांच्या स्वतःच्या परंपरेतील पंचांग वापरतात, आणि पंचांगकर्त्यानुसार वेळांमध्ये थोडा फरक पडू शकतो. तसेच ठिकाणानुसार सूर्योदयाची वेळ बदलते, म्हणून मुंबई आणि नागपूरच्या वेळा थोड्या वेगळ्या असतात. आपल्या शहरासाठी तयार केलेले पंचांग वापरणे चांगले.

पंचांगाचे पाचही अंग वाचता यायला हवेत का?

रोजच्या वापरासाठी सगळे अंग पाठ असण्याची गरज नाही. सुरुवातीला तिथी आणि वार पाहण्याची सवय लावा, कारण बहुतेक सण आणि व्रते यांवर ठरतात. नक्षत्र, योग आणि करण यांची गरज सहसा नामकरण, लग्न किंवा गृहप्रवेशासारख्या मुहूर्तासाठी पडते, तेव्हा जाणकारांना विचारणे योग्य.

Dharmayana Background

संपूर्ण Dharmayana अनुभवासाठी

Dharmayana App

Google PlayApp Store