नरक चतुर्दशी: अभ्यंगस्नानाचे महत्त्व आणि नरकासुराची कथा
पहाटेच्या स्नानात दिवाळीचा पहिला उजेड

Kushal K
21 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
नरक चतुर्दशी अभ्यंगस्नान म्हणजे दिवाळीच्या पहाटे, सूर्योदयापूर्वी, अंगाला सुगंधी तेल आणि उटणे लावून केले जाणारे मंगलस्नान. दिवाळीतील हा पहिला पवित्र स्नानाचा दिवस मानला जातो आणि त्यामागे नरकासुराच्या वधाची कथा सांगितली जाते. महाराष्ट्रात घरोघरी या दिवशी पहाटे उठून दिवे लावले जातात, अभ्यंगस्नान केले जाते आणि मग फराळाचा आनंद घेतला जातो.
नरक चतुर्दशी कोणत्या दिवशी येते
ही चतुर्दशी अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षात येते, दिवाळीच्या अभ्यंगस्नानाचा दिवस म्हणून ती ओळखली जाते. दरवर्षी तिची तारीख बदलते, कारण ती चंद्राच्या तिथीवर ठरते. त्यामुळे नेमका दिवस आणि स्नानाचा मुहूर्त पाहण्यासाठी त्या वर्षीचे पंचांग उघडून पाहावे. सर्वसाधारणपणे पहाटे चंद्र आकाशात असताना आणि सूर्योदयाआधीचा काळ स्नानासाठी योग्य मानला जातो. काही घरांत तिथीच्या वेळेनुसार थोडा फरक पडतो, म्हणून पंचांगातील उल्लेख महत्त्वाचा.
नरकासुराची कथा
परंपरेनुसार नरकासुर हा प्रागज्योतिषपुराचा बलवान आणि उन्मत्त राजा होता. त्याने देवांना आणि अनेक स्त्रियांना त्रास दिला, अशी कथा सांगितली जाते. श्रीकृष्णाने, सत्यभामेच्या साथीने, त्याचा वध करून सर्वांची सुटका केली. वध झाल्यावर सुटका झालेल्या लोकांनी आनंदाने उत्सव केला, आणि तोच दिवाळीच्या उत्सवाचा एक भाग झाला, अशी लोकधारणा आहे. कथेच्या तपशिलात पुराणांनुसार आणि प्रदेशानुसार भेद आढळतात, म्हणून ती एकाच रूपात सांगणे योग्य ठरत नाही.
अभ्यंगस्नान म्हणजे काय
अभ्यंग म्हणजे अंगाला तेल लावून हळुवार मालिश करणे. आयुर्वेदात दैनंदिन दिनचर्येचा भाग म्हणून अभ्यंगाला स्थान आहे. दिवाळीत मात्र त्याला धार्मिक स्वरूप येते. तेल लावल्यानंतर थोडा वेळ थांबून मग गरम पाण्याने स्नान केले जाते. तीळाचे तेल किंवा खोबरेल तेल वापरण्याची प्रथा अनेक घरांत आहे. थंडीच्या सुरुवातीला त्वचेला स्निग्धता मिळते आणि अंगाला उबदारपणा येतो, असे आयुर्वेद सांगतो.
उटणे आणि दिवाळीची पहाट
तेलानंतर अंगाला उटणे लावले जाते. उटण्यात सामान्यतः बेसन, हळद, चंदन अशा सुगंधी आणि त्वचेला उपयुक्त पदार्थांचा वापर होतो. घरोघरी उटण्याचे प्रमाण आणि घटक थोडे वेगळे असतात. पहाटेच्या अंधारात दिवे लावले जातात, आंगणात रांगोळी काढली जाते आणि स्नान करून नवे कपडे घातले जातात. या स्नानाला अनेक ठिकाणी दिवाळी पहाटे स्नान असेही म्हणतात. घरातील मोठी माणसे लहानांना ओवाळतात, आणि त्यानंतर फराळ होतो.
स्नानामागचा भाव
परंपरेत अभ्यंगस्नानाकडे केवळ शरीर स्वच्छ करण्याची क्रिया म्हणून पाहिले जात नाही. नरकासुर हे अंधार, अहंकार आणि दुष्ट प्रवृत्तीचे प्रतीक मानले जाते, आणि स्नान हे त्या सर्वांपासून मुक्त होऊन नव्या दिवसात पाऊल टाकण्याचे चिन्ह समजले जाते. काही घरांत यमदेवाला उद्देशून दीपदान केले जाते, तर काही ठिकाणी ही परंपरा नाही. आपल्या कुलाचाराप्रमाणे जसे चालते तसे करणे योग्य.
महाराष्ट्रातील आणि इतर प्रदेशांतील पद्धती
महाराष्ट्रात ही पहाट घरगुती आणि कौटुंबिक असते: उटणे, सुगंधी साबण, पणत्या, किल्ले आणि फराळ. काही भागांत कारीट नावाचे कडू फळ पायाने फोडण्याची प्रथा आहे; ते नरकासुराच्या वधाचे प्रतीक मानले जाते. गोव्यात नरकासुराचे मोठे पुतळे करून पहाटे जाळण्याची परंपरा प्रसिद्ध आहे. उत्तर भारतात याच दिवसाला छोटी दिवाळी म्हणूनही ओळखले जाते. प्रत्येक प्रदेशाची आणि कुटुंबाची पद्धत वेगळी असू शकते.
यंदाच्या दिवाळीत काय करावे
आदल्या रात्री तेल, उटणे आणि स्नानासाठी गरम पाणी तयार ठेवा. पहाटे लवकर उठून तेल लावा, काही मिनिटे थांबा आणि मग उटणे लावून स्नान करा. घरातील सर्वांसोबत हा क्षण साजरा करा आणि पंचांगातील मुहूर्ताची वेळ आधीच पाहून ठेवा. त्वचा संवेदनशील असेल किंवा काही आजार असेल तर तेलाच्या निवडीबाबत वैद्यांचा सल्ला घ्या.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
अभ्यंगस्नानासाठी उटणे वापरणे आवश्यक आहे का?
नाही, उटणे हा पारंपरिक पर्याय आहे, पण त्याऐवजी बेसन आणि हळद वापरणारी घरेही आहेत. त्वचेला त्रास होत असेल तर सौम्य साहित्य निवडावे.
पहाटे उठणे जमले नाही तर अभ्यंगस्नान नंतर करता येते का?
सूर्योदयापूर्वीचा काळ श्रेष्ठ मानला जातो, पण ते शक्य नसेल तर सकाळी लवकर, शक्यतो सूर्योदयानंतर फार वेळ न जाता, स्नान करावे. परंपरेचा भाव जपणे महत्त्वाचे, वेळेच्या ताणात पडू नये.
नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन एकाच दिवशी असते का?
तिथी वेगळी असल्यामुळे एकाच दिवशी नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन येतील असे नाही, ते पंचांगावर अवलंबून असते. त्यामुळे स्नानाचा दिवस आणि लक्ष्मीपूजनाचा दिवस दोन्ही तपासून पाहावेत.


