मराठी महिने क्रम: चैत्र ते फाल्गुन बारा महिने
चैत्रापासून फाल्गुनापर्यंत वर्षाचा सूर

Kushal K
21 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
मराठी महिने क्रम समजून घेण्यासाठी एवढे लक्षात ठेवा: मराठी वर्ष चैत्र महिन्यापासून सुरू होते आणि फाल्गुन महिन्यावर संपते. एकूण बारा महिने आहेत. हे महिने चंद्राच्या गतीवर आधारित आहेत, म्हणून त्यांना चांद्र मास म्हणतात. वर्षाची सुरुवात चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला, म्हणजे गुढीपाडव्याला होते.
बारा महिन्यांची नावे आणि क्रम
पंचांगात महिन्यांचा क्रम असा आहे:
- चैत्र
- वैशाख
- ज्येष्ठ
- आषाढ
- श्रावण
- भाद्रपद
- आश्विन
- कार्तिक
- मार्गशीर्ष
- पौष
- माघ
- फाल्गुन
चैत्र वैशाख महिने वसंताच्या आणि उन्हाळ्याच्या सुरुवातीचे आहेत, तर श्रावण ते भाद्रपद पावसाळ्यातले. हा क्रम हिंदू महिने क्रम म्हणूनही ओळखला जातो आणि महाराष्ट्रात तो वर्षानुवर्षे असाच पाळला जातो.
चांद्र मास म्हणजे काय
चांद्र मास म्हणजे चंद्राच्या कलांवर ठरणारा महिना. एका अमावस्येपासून पुढच्या अमावस्येपर्यंत सुमारे साडेएकोणतीस दिवस लागतात. म्हणून चांद्र वर्ष सौर वर्षापेक्षा काहीसे लहान असते. ही तफावत भरून काढण्यासाठी पंचांगात अधिक मासाची योजना आहे. त्याबद्दल पुढे सांगितले आहे.
शुद्ध आणि वद्य पक्ष
प्रत्येक महिन्याचे दोन पंधरवडे असतात. अमावस्येनंतर चंद्र वाढत जातो तो शुद्ध पक्ष, ज्याला शुक्ल पक्षही म्हणतात. पौर्णिमेनंतर चंद्र कमी होत जातो तो वद्य पक्ष, ज्याला कृष्ण पक्षही म्हणतात. तिथी सांगताना आपण म्हणतो, श्रावण शुद्ध पंचमी किंवा कार्तिक वद्य द्वादशी. म्हणजे आधी महिना, मग पक्ष, मग तिथी.
महाराष्ट्राचा अमान्त पद्धतीचा महिना
महाराष्ट्रात महिना अमावस्येला संपतो. या पद्धतीला अमान्त म्हणतात. उत्तर भारतातील अनेक पंचांगे पौर्णिमान्त आहेत, म्हणजे तिथे महिना पौर्णिमेला संपतो. त्यामुळे वद्य पक्षात दोन्ही पंचांगांतील महिन्याचे नाव एका महिन्याने वेगळे दिसू शकते. मराठी पंचांग वापरताना मराठी पंचांगातले नावच मानावे.
अधिक मास आणि क्षय मास
चांद्र आणि सौर वर्षातील फरक भरून काढण्यासाठी साधारण तीन वर्षांतून एकदा एक अधिक मास येतो. त्या महिन्याला मूळ महिन्याचेच नाव मिळते, उदाहरणार्थ अधिक श्रावण, आणि मागोमाग येणारा महिना निज म्हणजे नेहमीचा मानला जातो. क्षय मास हा क्वचित येणारा प्रकार आहे, ज्यात एखादा महिना वगळला जातो. हे दोन्ही गणित पंचांगकर्ते करतात. त्यामुळे सणांच्या तिथी इंग्रजी कॅलेंडरवर दरवर्षी बदलतात.
महिन्यांची नावे कशी पडली
परंपरेनुसार पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्र ज्या नक्षत्राजवळ असतो, त्यावरून महिन्याला नाव मिळाले. चैत्र हे नाव चित्रा नक्षत्रावरून, वैशाख विशाखा नक्षत्रावरून आणि कार्तिक कृत्तिका नक्षत्रावरून पडले असे मानले जाते. आषाढ, श्रावण, भाद्रपद यांच्या बाबतीतही हीच रीत सांगितली जाते.
महिने आणि ऋतूंचा संबंध
वर्षाचे सहा ऋतू आहेत आणि प्रत्येक ऋतूत साधारण दोन महिने येतात. चैत्र-वैशाख वसंत, ज्येष्ठ-आषाढ ग्रीष्म, श्रावण-भाद्रपद वर्षा, आश्विन-कार्तिक शरद, मार्गशीर्ष-पौष हेमंत आणि माघ-फाल्गुन शिशिर. ही मांडणी ग्रामीण जीवनात शेतीच्या कामांशीही जुळलेली दिसते.
रोजच्या वापरात हा क्रम कसा उपयोगी पडतो
तुमच्या घरच्या सणांच्या आणि कुलाचारांच्या तिथी मराठी महिन्यानुसारच सांगितल्या जातात. म्हणून पुढच्या वेळी पंचांग उघडताना आधी महिना आणि पक्ष पाहा. मग तिथी शोधणे सोपे जाते. महिन्यांचा क्रम पाठ असला की कोणत्याही सणाचे महिन्यातील स्थान लगेच समजते.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
माझ्या मराठी पंचांगात आणि उत्तर भारतीय पंचांगात महिन्याचे नाव वेगळे का दिसते?
महिन्याचे नाव पौर्णिमेच्या नक्षत्रावरून ठरते, आणि ते नेहमी नक्षत्राच्या नावाशी हुबेहूब जुळतेच असे नाही. शिवाय अमान्त आणि पौर्णिमान्त पद्धतींमुळे वद्य पक्षात नाव एका महिन्याने वेगळे दिसू शकते. दोन्ही पंचांगे आपापल्या पद्धतीत बरोबर आहेत.
मराठी महिना आणि इंग्रजी महिना यांची तुलना कशी करायची?
मराठी महिने चंद्रावर आधारित असल्याने त्यांची सुरुवात आणि शेवट इंग्रजी महिन्यांच्या तारखांशी जुळत नाही. चैत्र साधारणपणे मार्च-एप्रिलच्या सुमारास येतो, पण नेमके दिवस दरवर्षी बदलतात. त्यामुळे विशिष्ट वर्षाची तारीख त्या वर्षाच्या पंचांगातच पाहावी.
अधिक मास आला की घरचे नेहमीचे सण कोणत्या महिन्यात करायचे?
अधिक महिन्यात केलेल्या व्रताची किंवा श्राद्धाची तिथी कोणत्या महिन्यात धरायची हे कुलाचारानुसार आणि पंचांगातील सूचनेनुसार ठरते. शंका असल्यास तुमच्या गुरुजींना किंवा घरच्या ज्येष्ठांना विचारावे. सामान्य नियम म्हणून निज महिन्यातील तिथी अनेकदा ग्राह्य धरली जाते, पण हे सर्वत्र एकसारखे नाही.


