मकरसंक्रांतीला तिळगूळ का वाटतात: प्रथेमागचा अर्थ
तीळ-गुळाचा गोडवा, नात्यांना ऊब

Abhilash Ramakrishna
19 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
मकरसंक्रांतीला तिळगूळ वाटण्याची प्रथा महाराष्ट्रात घराघरात पाळली जाते. मकरसंक्रांत तिळगूळ महत्त्व थोडक्यात असे: थंडीच्या दिवसांत तीळ शरीराला ऊब देतात, गूळ गोडवा आणि ऊर्जा देतो, आणि हे दोन्ही एकत्र देताना माणसांमधला दुरावा मिटवून नात्यांत गोडवा ठेवण्याची इच्छा व्यक्त केली जाते. म्हणूनच "तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला" असे म्हणण्याची रीत आहे.
संक्रांत म्हणजे काय
सूर्य एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जातो, त्याला संक्रमण किंवा संक्रांत म्हणतात. सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा मकरसंक्रांत येते. या सणाचा संबंध चंद्राच्या तिथींशी नसून सूर्याच्या गतीशी आहे, म्हणून इतर बहुतेक सणांप्रमाणे तो चांद्र तिथीनुसार पुढे-मागे होत नाही. पंचांगात संक्रांतीचा पुण्यकाळ आणि महापुण्यकाळ दिलेला असतो, तो पाहूनच स्नान, दान आणि पूजा केली जाते. या दिवसानंतर उत्तरायण सुरू होते, असे परंपरा मानते.
तिळगुळाचे प्रतीकात्मक महत्त्व
तीळ म्हणजे स्नेहाचे आणि गूळ म्हणजे गोडव्याचे प्रतीक मानले जाते. एकेका तिळाचे दाणे लहान असतात, पण गुळाच्या पाकात ते एकत्र बांधले जातात. त्याप्रमाणे वेगवेगळ्या स्वभावाची माणसे प्रेमाने एकत्र राहावीत, असा भाव यामागे सांगितला जातो.
वर्षभरात झालेली भांडणे, गैरसमज आणि कटुता या दिवशी विसरून पुन्हा गोड बोलण्याची संधी हा सण देतो. म्हणून तिळगूळ फक्त मिठाई म्हणून नाही, तर मनाने जवळ येण्याचे निमित्त म्हणून दिला जातो. लहानांनी मोठ्यांना नमस्कार करून तिळगूळ देणे आणि मोठ्यांनी आशीर्वाद देणे हीदेखील प्रथा आहे.
आरोग्याचा विचार
संक्रांत साधारणपणे थंडीच्या मोसमात येते. तीळ स्वभावाने उष्ण आणि स्निग्ध मानले जातात, आणि गूळही उष्ण असतो, असे आयुर्वेदिक परंपरेत सांगितले जाते. त्यामुळे या काळात तिळगुळाचे लाडू किंवा वड्या खाणे शरीराला उपयुक्त ठरते, असा पूर्वापार अनुभव आहे. मात्र हे प्रमाणातच खावे. मधुमेह किंवा इतर आरोग्यतक्रारी असतील तर आपल्या वैद्यांचा सल्ला घेणे योग्य.
तिळगूळ आणि हलवा: घरातले पदार्थ
महाराष्ट्रात तिळाचे लाडू, तिळाच्या वड्या आणि साखरेच्या पाकात बनवलेला पांढरा हलवा हे पदार्थ संक्रांतीला केले जातात. हलव्याचे दाणे काटेरी दिसतात आणि तो रंगीत किंवा पांढऱ्या रूपात मिळतो. याच संक्रांत हलव्याचे दागिने लहान मुलांना आणि नवविवाहित जोडप्यांना घालण्याची प्रथा काही कुटुंबांत आहे. या दिवशी गुळाची पोळी आणि भोगीच्या दिवशी बाजरीची भाकरी, भाजी असेही जेवण केले जाते.
संक्रांतीच्या आसपासच्या प्रथा
संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी भोगी असते आणि सणाच्या दिवशी तिळगूळ देवाला नैवेद्य म्हणून दाखवून मग वाटला जातो. नंतरच्या काळात, साधारणपणे रथसप्तमीपर्यंत, महिला हळदीकुंकवाचा समारंभ करतात. त्यात सुवासिनींना वाण देऊन तिळगूळ दिला जातो. नवविवाहित स्त्रीची पहिली संक्रांत आणि लहान मुलाचे बोरन्हाण यांसारख्या प्रथा कुटुंबानुसार आणि भागानुसार थोड्या वेगळ्या असू शकतात. म्हणून आपल्या घरातील परंपरा जशी असेल तशीच ती पाळणे योग्य.
यंदा तुम्ही काय करू शकता
तिळगूळ घरी करणार असाल तर तीळ हलके भाजून घ्या आणि गुळाचा पाक जास्त घट्ट होऊ देऊ नका. वाटताना केवळ विधी म्हणून न देता समोरच्या व्यक्तीशी दोन गोड शब्द बोला. जुन्या नात्यातला एखादा दुरावा असेल तर संक्रांत ही त्याला पुन्हा जोडण्यासाठी चांगली संधी आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
भोगी आणि संक्रांत यात काय फरक आहे?
भोगी संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी असते. त्या दिवशी बाजरीची भाकरी, तिळाची पेरलेली भाकरी आणि मिश्र भाज्यांची भाजी केली जाते. संक्रांतीचा तिळगूळ आणि गुळाची पोळी मुख्य दिवशी केली जाते.
तिळगूळ घरी बनवणे आवश्यक आहे का, की बाजारातला चालतो?
बहुतेक घरांत तिळाचे लाडू आणि वड्या स्वतः बनवतात, पण हलवा अनेकदा बाजारातून आणला जातो कारण त्याचा पाक नाजूक असतो. तयार तिळगूळ वापरला तरी चालतो; महत्त्वाचा आहे वाटण्याचा भाव, कारण सणाचा गाभा गोड बोलण्यात आहे.
तिळगूळ संक्रांतीच्या दिवशीच वाटावा का, नंतरही चालतो?
सणाचा मुख्य दिवस आणि त्यानंतर साधारणपणे रथसप्तमीपर्यंतच्या काळात तिळगूळ देण्याची आणि हळदीकुंकू करण्याची प्रथा आहे. नेमके दिवस प्रत्येक वर्षीच्या पंचांगावर आणि कुटुंबाच्या परंपरेवर अवलंबून असतात.


