महाशिवरात्री का साजरी करतात: कथा आणि पूजा
शिवभक्तीची एक जागती रात्र

Sunil Chaurasia
20 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
महाशिवरात्री का साजरी करतात, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. थोडक्यात उत्तर असे: हा शिवभक्तीचा सण आहे. परंपरेनुसार या रात्री भगवान शंकराची उपासना केली जाते, आणि त्यामागे शिव-पार्वती विवाहाची तसेच शिवाच्या महिमेची अशा अनेक कथा सांगितल्या जातात. या रात्री उपवास करून जागरण केले जाते आणि शिवलिंगावर अभिषेक करून बेल वाहिला जातो. प्रत्येक घराची आणि प्रदेशाची रीत थोडी वेगळी असली तरी भाव एकच असतो: मन शांत ठेवून शिवाचे स्मरण करणे.
महाशिवरात्री कधी येते
महाशिवरात्रीची तिथी चंद्रकलेनुसार ठरते, म्हणून इंग्रजी तारीख दरवर्षी बदलते. मराठी पंचांगानुसार, म्हणजे अमान्त पद्धतीनुसार, ही माघ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला येते. उत्तर भारतातील पूर्णिमान्त पंचांगात त्याच तिथीला फाल्गुन महिना म्हटले जाते. त्यामुळे महिन्याचे नाव वेगळे दिसले तरी सण एकच असतो.
चतुर्दशी तिथी रात्रीच्या वेळी जेव्हा असते, तेव्हा त्या दिवशी महाशिवरात्री मानली जाते. म्हणूनच हा सण रात्रीचा सण आहे. नेमकी तारीख आणि पूजेची वेळ तुमच्या स्थानिक पंचांगात पाहून घ्यावी.
शिव-पार्वती विवाहाची कथा
अनेक परंपरांमध्ये महाशिवरात्री हा शिव आणि पार्वतीच्या विवाहाचा दिवस मानला जातो. पार्वतीने शिवाला पती म्हणून मिळवण्यासाठी तप केले आणि शिवाने तिचा स्वीकार केला, अशी ही कथा आहे. या श्रद्धेमुळे अनेक ठिकाणी शिवमंदिरांत या दिवशी विवाहाचे प्रतीकात्मक उत्सवही होतात.
याशिवाय आणखी काही कथा सांगितल्या जातात, आणि त्या एकमेकींच्या विरोधात नाहीत. प्रदेशानुसार आणि संप्रदायानुसार कोणती कथा अधिक सांगितली जाते, ते बदलते. म्हणून एकाच कथेला एकमेव कारण मानण्याची गरज नाही.
शिवरात्री कथा: व्याधाची गोष्ट
घरोघरी सांगितली जाणारी एक लोकप्रिय शिवरात्री कथा शिकाऱ्याची आहे. एका शिकाऱ्याला शिकार मिळाली नाही आणि तो रात्री जंगलात एका झाडावर चढून बसला. ते झाड बेलाचे होते, आणि झाडाखाली शिवलिंग होते. रात्रभर जागे राहण्यासाठी तो पाने तोडून खाली टाकत राहिला, ती पाने नकळत शिवलिंगावर पडली.
अशा प्रकारे नकळत उपवास, जागरण आणि बेलपत्र अर्पण घडले आणि त्याला पुण्य लाभले, असे ही कथा सांगते. कथेचा संदेश असा सांगितला जातो की शिव भावाने प्रसन्न होतो, दिखाव्याने नाही. ही कथा कोणत्या पुराणात आहे, ते वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगळे सांगितले जाते, म्हणून ग्रंथ तपासूनच संदर्भ द्यावा.
महाशिवरात्री उपवास कसा केला जातो
महाशिवरात्री उपवास हा या सणाचा मुख्य भाग आहे. महाराष्ट्रात बहुतेक घरांत साबुदाणा खिचडी, शेंगदाणे, राजगिरा, रताळे, फळे आणि दूध असा फलाहार घेतला जातो. काही जण दिवसभर फक्त पाणी किंवा दूध घेतात, तर काही जण निर्जल उपवास करतात. प्रकृती, वय आणि कुळाचार यानुसार हे ठरते.
- आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया किंवा औषधे घेणाऱ्यांनी कठोर उपवास टाळावा.
- उपवास सुटताना म्हणजे पारणे करताना हलका आहार घ्यावा.
- उपवास म्हणजे केवळ न खाणे नव्हे, तर मनही संयमात ठेवणे, असे परंपरा सांगते.
पूजा आणि जागरण
शिवलिंगावर पाणी, दूध, दही, मध, तूप आणि साखर यांनी अभिषेक करण्याची रीत अनेक ठिकाणी आहे. त्यानंतर बेलपत्र वाहिले जाते. बेलपत्राला तीन पाने असतात, आणि ती अखंड, न फाटलेली असावीत असा संकेत आहे. धोतऱ्याचे फूल आणि पांढरी फुले शिवाला प्रिय मानली जातात.
पूजेच्या वेळी ओम नमः शिवाय हा मंत्र जपला जातो. अनेक ठिकाणी रात्रीचे चार प्रहर मानून चार वेळा पूजा केली जाते, तर घरगुती पातळीवर एकदाच साधी पूजा करणारेही पुष्कळ आहेत. रात्री भजन, शिवस्तोत्र किंवा नामजप करून जागरण केले जाते.
महाराष्ट्रातील परंपरा
महाराष्ट्रात महाशिवरात्रीला शिवमंदिरांत मोठी गर्दी असते. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी काही महाराष्ट्रात आहेत, जसे भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर आणि घृष्णेश्वर, आणि तिथे या दिवशी विशेष दर्शन आणि पूजा होते. गावोगावी स्थानिक शिवालयांत जत्राही भरतात.
कोकण, देश, विदर्भ आणि मराठवाडा या भागांत उपवासाचे पदार्थ आणि पूजेच्या पद्धती थोड्या वेगळ्या असतात. तुमच्या कुलदेवतेची किंवा घरातील वडिलधाऱ्यांची रीत काय आहे, हे विचारून घ्या आणि तीच पाळा.
सणाचा अर्थ
महाशिवरात्री म्हणजे अंधाराकडून प्रकाशाकडे नेणारी रात्र, असा अर्थ अनेक भक्त लावतात. रात्री जागे राहून मन शिवात स्थिर करणे ही यामागची साधना आहे. ज्यांना पूजेची सर्व सामग्री मिळत नाही, त्यांनी फक्त शांतपणे बसून नामस्मरण केले तरी चालते, कारण परंपरेत भावाला सर्वाधिक महत्त्व आहे. या वर्षी तुमच्या स्थानिक पंचांगातून तिथी पाहून, साधेपणाने पूजा करण्याचा संकल्प करा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
महाशिवरात्रीला उपवास करणे बंधनकारक आहे का?
नाही, पारंपरिक उपवासाला परवानगी आहे पण सक्ती नाही. आजारी, वृद्ध किंवा गर्भवती असाल, तर फलाहार किंवा दूध घेऊन साधा उपवास करणे योग्य ठरते. उपवास करता आला नाही तरी शिवस्मरण आणि साधी पूजा केली तर पुरेसे मानले जाते.
घरी बेलपत्र मिळाले नाही तर काय करावे?
आपल्याकडे बेलपत्र नसेल तर शुद्ध पाणी आणि भक्तिभाव यांनीही पूजा करता येते. ताजे बेलपत्र मिळाल्यास ते स्वच्छ धुवून, तीन पानांचे अखंड असे निवडावे. काही परंपरांमध्ये वाळलेले बेलपत्रही चालते, याबद्दल कुळाचार विचारून घ्यावा.
मासिक शिवरात्री आणि महाशिवरात्री एकच आहे का?
नाही, दोन्ही वेगळे आहेत. प्रत्येक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला मासिक शिवरात्री येते, तर माघ महिन्यातील ही रात्र महाशिवरात्री म्हणून विशेष साजरी होते. त्यामुळे वर्षातून अनेक शिवरात्री येतात, पण महाशिवरात्री एकच असते.


