Dharmayana

खंडोबा पूजा पद्धत: तळी भरणे आणि भंडाऱ्याचे महत्त्व

तळी, भंडारा आणि येळकोटचा गजर

Abhilash Ramakrishna

Abhilash Ramakrishna

18 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे

खंडोबा पूजा पद्धत: तळी भरणे आणि भंडाऱ्याचे महत्त्व

खंडोबा पूजा पद्धत मुळात साधी आणि भक्तिभावाची आहे. खंडोबा हे महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांचे कुलदैवत आहे आणि त्यांची उपासना प्रामुख्याने तळी भरणे आणि भंडारा उधळणे या दोन गोष्टींभोवती फिरते. देवाला हळद-भंडाऱ्याचा नैवेद्य दाखवून, तळी उचलून "येळकोट येळकोट जय मल्हार" असा गजर करणे, हा या पूजेचा गाभा आहे. ही पूजा घरी कशी करायची आणि प्रत्येक गोष्टीचा अर्थ काय, ते इथे सोप्या शब्दांत सांगितले आहे.

तळी म्हणजे काय

तळी म्हणजे पूजेसाठी वापरले जाणारे ताट. त्यात पूजेचे साहित्य ठेवून देवासमोर ते उचलले जाते, म्हणून "तळी उचलणे" किंवा "तळी भरणे" असे म्हटले जाते. खंडोबाच्या उपासनेत हे ताट केंद्रस्थानी असते. ते पितळेचे किंवा तांब्याचे असावे असा अनेक घरांत प्रघात आहे, पण घरातील स्वच्छ ताटही चालते. कुलाचारात ज्या पद्धतीने ताट सजवले जाते, तीच पद्धत त्या घराने पुढे चालवावी.

भंडारा आणि त्याचे महत्त्व

भंडारा म्हणजे हळदीची पूड. खंडोबाला पिवळा रंग प्रिय मानला जातो, त्यामुळे पूजेत, देवावर आणि भक्तांवर भंडारा उधळला जातो. हळद शुभ आणि पवित्र मानली जाते; ती उधळणे म्हणजे देवाच्या कृपेचा आणि आनंदाचा स्वीकार करणे, अशी भावना यामागे आहे. भंडारा आणि खोबरे हे खंडोबाच्या पूजेचे मुख्य घटक मानले जातात. म्हणूनच तळी भंडार हा शब्दप्रयोग एकत्र ऐकायला मिळतो.

पूजेचे साहित्य

साहित्य फार मोठे नसते, पण ते शुद्ध असावे.

  • भंडारा (हळद)
  • खोबऱ्याची वाटी किंवा खोबरे
  • बेलपत्र
  • पाण्याने भरलेला तांब्या किंवा लोटा
  • विड्याची पाने आणि सुपारी
  • नैवेद्यासाठी पुरणाचा किंवा वांग्याचे भरीत-रोडग्याचा प्रसाद, कुटुंबाच्या परंपरेनुसार
  • धूप, कापूर आणि आरतीचे साहित्य

नैवेद्याबद्दल कुटुंबागणिक फरक असतो. काही घरांत भरीत-रोडगा केला जातो, तर काही घरांत गोड पदार्थाचा नैवेद्य असतो. तुमच्या कुलाचाराला धरून राहणे हेच योग्य.

पूजेचा क्रम

घर स्वच्छ करून आणि स्नान करून पूजेला बसावे. देवाच्या प्रतिमेसमोर किंवा टाकासमोर स्वच्छ आसन घालावे. आधी गणपतीचे स्मरण करावे, मग खंडोबाला भंडारा आणि बेलपत्र वाहावे. तळ्यात साहित्य मांडून ते दोन्ही हातांनी उचलावे आणि गजर करावा. त्यानंतर नैवेद्य दाखवून आरती करावी. शेवटी प्रसाद सर्वांना वाटावा आणि थोडा भंडारा कपाळाला लावावा.

तळी उचलण्याचा गजर

"येळकोट येळकोट जय मल्हार" हा खंडोबाच्या भक्तांचा प्रसिद्ध जयघोष आहे. तळी उचलताना घरातील सर्वांनी एकत्र हा गजर करायचा असतो. या जयघोषात भक्तीबरोबरच एकतेची भावनाही असते, कारण यात घरातले आणि नातेवाईक एकत्र येऊन सहभागी होतात. त्यामुळे शक्य असेल तेव्हा कुटुंबाने एकत्र बसून ही पूजा करणे चांगले.

पूजेचे दिवस आणि कुलाचार

खंडोबाची उपासना रविवारी करण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आढळते. चंपाषष्ठी हा खंडोबाशी जोडलेला विशेष सण मानला जातो; त्या काळात अनेक घरांत तळी भरली जाते. मात्र नेमकी तिथी आणि दिवस दरवर्षी पंचांगानुसार बदलतात, म्हणून त्या वर्षीचे पंचांग पाहावे. कोकण, देश, विदर्भ आणि मराठवाडा यांत पूजेच्या पद्धतीत थोडेफार फरक असू शकतात. घरातील मोठ्यांकडून आपला कुलाचार समजून घेणे आणि तोच पाळणे सर्वात योग्य ठरते.

पूजा करताना घ्यायची काळजी

भंडारा उधळताना डोळ्यांत जाणार नाही याची काळजी घ्यावी, विशेषतः लहान मुले असतील तर. पूजेनंतर भंडारा आणि प्रसाद स्वच्छ जागी ठेवावा. पूजेच्या वेळी मन शांत ठेवावे; बाह्य थाटापेक्षा श्रद्धा आणि शुद्धता महत्त्वाची. शक्य असल्यास जेजुरी किंवा आपल्या कुलदैवताच्या स्थानी वर्षातून एकदा दर्शनाला जावे आणि तिथले रीतिरिवाज पाहून घरच्या पूजेशी ताळमेळ घालावा.

घरी खंडोबाची तळी भरण्याची पद्धत

  1. स्नान आणि स्वच्छता करा घर आणि पूजेची जागा स्वच्छ करा, स्नान करून शुद्ध वस्त्रे घाला.
  2. साहित्य मांडा ताटात भंडारा, खोबरे, बेलपत्र, विडा-सुपारी आणि पाण्याचा तांब्या ठेवा.
  3. गणपतीचे स्मरण करा पूजेआधी गणपतीला नमस्कार करून पूजेला सुरुवात करा.
  4. देवाला भंडारा वाहा खंडोबाला भंडारा आणि बेलपत्र अर्पण करा.
  5. तळी उचला ताट दोन्ही हातांनी उचलून "येळकोट येळकोट जय मल्हार" असा गजर करा.
  6. नैवेद्य आणि आरती नैवेद्य दाखवून आरती करा आणि प्रसाद सर्वांना वाटा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

तळी आणि भंडारा यात काय फरक आहे?

त्यात फारसा फरक नाही असे मानले जाते; खंडोबाच्या पूजेत भंडारा आणि खोबरे हे दोन घटक प्रामुख्याने असतात. पण ताटात काय काय ठेवायचे, याचे तपशील कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार बदलतात, म्हणून आधी घरातील मोठ्यांना विचारावे.

जेजुरीला जाणे शक्य नसेल तर घरी पूजा चालते का?

घरी पूजा करता येते, फक्त स्वच्छता आणि श्रद्धा पाळावी. जेजुरीला जाणे शक्य झाले की वर्षातून एकदा दर्शन घ्यावे, पण दर वेळी जाणे अनिवार्य नाही.

खंडोबाच्या नैवेद्यात कोणते पदार्थ असावेत?

काही घरांत कुलाचारानुसार मांसाहारी नैवेद्याची परंपरा असल्याचे सांगितले जाते, तर अनेक घरांत शाकाहारी नैवेद्य असतो. तुमच्या घरात जी परंपरा चालत आली आहे तीच पाळावी, आणि शंका असल्यास कुलोपाध्याय किंवा घरातील ज्येष्ठांचा सल्ला घ्यावा.

Dharmayana Background

संपूर्ण Dharmayana अनुभवासाठी

Dharmayana App

Google PlayApp Store