कार्तिकी एकादशी: पंढरपूरची यात्रा आणि महत्त्व
नामाच्या गजरात पंढरीची वाट

Abhilash Ramakrishna
19 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
कार्तिकी एकादशी महत्त्व समजून घ्यायचे असेल, तर आधी हे लक्षात घ्यावे की महाराष्ट्रात हा दिवस केवळ एक उपवासाचा दिवस नाही. हा वारकरी संप्रदायाच्या वर्षातील एक मोठा क्षण आहे. कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला लाखो भाविक पंढरपूरला विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी जमतात. त्याआधी अनेक दिवस पायी चालत आलेल्या दिंड्या इथे पोहोचतात. घरी राहणारे लोक उपवास आणि पूजेतून याच दिवशी विठ्ठलाशी जोडले जातात.
कार्तिकी एकादशी म्हणजे काय
एकादशी म्हणजे प्रत्येक पक्षातील अकरावी तिथी. वर्षभरात अशा अनेक एकादशी येतात आणि प्रत्येकीला स्वतःचे नाव आहे. कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला कार्तिकी एकादशी म्हणतात. तिला प्रबोधिनी एकादशी असेही नाव आहे. आषाढी एकादशीला देव शयनी जातात आणि कार्तिकी एकादशीला जागे होतात, अशी परंपरेची धारणा आहे. म्हणूनच या दिवसापासून चातुर्मासाचा काळ संपतो आणि शुभ कार्यांना पुन्हा सुरुवात होते असे मानले जाते.
पंढरपूरची कार्तिकी वारी
वारी म्हणजे नियमाने, दरवर्षी पंढरपूरला जाण्याची परंपरा. आषाढी वारीइतकीच कार्तिकी वारीही वारकऱ्यांच्या जीवनात महत्त्वाची आहे. पंढरपूर कार्तिकी वारीसाठी महाराष्ट्राच्या अनेक भागांतून दिंड्या निघतात. वाटेत भजन, कीर्तन आणि हरिपाठ चालतो. वारकरी तुळशीमाळ घालतात आणि पांडुरंगाच्या नामाचा गजर करतात.
या वारीत जात, वय किंवा श्रीमंती यांचा भेद फारसा उरत नाही. सगळे एकमेकांना माऊली म्हणतात. हा समतेचा अनुभव हेच वारीचे मोठे बळ मानले जाते.
संतांची परंपरा आणि आळंदी
वारकरी संप्रदायात ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, एकनाथ यांसारख्या संतांचे स्थान फार मोठे आहे. कार्तिकी एकादशीच्या काळात आळंदी येथे संत ज्ञानेश्वर माउलींच्या समाधीजवळही मोठी यात्रा भरते, अशी परंपरा आहे. अनेक वारकरी आधी आळंदीला जाऊन मग पंढरपूरकडे वळतात किंवा उलट. संतांनी काय शिकवले हे सांगताना त्यांच्या रचना मुखोद्गत असलेल्या वारकऱ्यांकडून ऐकणे हाच खरा अनुभव असतो.
कार्तिकी एकादशी उपवास
कार्तिकी एकादशी उपवास हा या दिवसाचा मुख्य भाग आहे. कुटुंबानुसार आणि प्रकृतीनुसार उपवासाची पद्धत वेगळी असते. काही जण पूर्ण निराहार राहतात, तर बहुतेक जण फलाहार किंवा उपवासाचे पदार्थ घेतात. साबुदाणा, वरी, शिंगाड्याचे पीठ, बटाटा, शेंगदाणे, फळे आणि दूध हे पदार्थ महाराष्ट्रात उपवासासाठी सर्रास वापरले जातात.
उपवासाचा हेतू केवळ अन्नत्याग नाही. मन शांत ठेवणे, नामस्मरण करणे आणि दिवस भक्तीत घालवणे हा खरा उद्देश मानला जातो. आजारी, वयस्कर किंवा गर्भवती व्यक्तींनी स्वतःच्या प्रकृतीचा विचार करूनच उपवास करावा.
घरची पूजा आणि तुळशी विवाहाची सुरुवात
घरी राहणारे भाविक सकाळी स्नान करून विठ्ठलाची किंवा विष्णूची पूजा करतात. तुळशीची पाने अर्पण करणे ही या पूजेतील ओळखीची गोष्ट आहे. रात्री भजन किंवा हरिपाठ करून जागरणही केले जाते. एकादशीनंतर द्वादशीला पारणे सोडतात, म्हणजे उपवास सोडतात. पारणे सोडण्याची योग्य वेळ पंचांगात दिलेली असते, ती पाहून मगच उपवास सोडावा.
कार्तिकी एकादशीनंतर तुळशी विवाहाला सुरुवात होते, असे अनेक घरांत मानले जाते. तुळशी विवाह कोणत्या दिवशी करावा याबद्दल कुटुंबागणिक परंपरा वेगळ्या असू शकतात.
तिथी आणि पंचांग कसे पाहावे
कार्तिकी एकादशीची तारीख दरवर्षी बदलते, कारण ती चांद्र पंचांगावर ठरते. महाराष्ट्रातील पंचांग अमांत पद्धतीचे असल्यामुळे महिन्याचे नाव त्या पद्धतीनेच घ्यावे. तिथी कधी सुरू होते आणि कधी संपते हे पंचांगात पाहावे. कधी एकादशी दोन दिवस येते, तेव्हा कोणत्या दिवशी उपवास करायचा याबद्दल पंचांगाचा सल्ला घ्यावा. गावातील जाणकार किंवा परंपरेतील मार्गदर्शकही याबाबत मदत करू शकतात.
तुम्ही पंढरपूरला जाऊ शकत नसाल तर
सगळ्यांनाच पंढरपूरला जाणे शक्य होत नाही. अशा वेळी घरी बसूनही या दिवसाचा अर्थ अनुभवता येतो. सकाळी पूजा करा, थोडा वेळ नामजप किंवा हरिपाठ करा आणि दिवस साधेपणाने घालवा. जवळच्या विठ्ठल मंदिरात दर्शनाला जाणे हाही चांगला पर्याय आहे. भक्ती ठिकाणावर नाही, मनाच्या भावावर अवलंबून असते, असे संतांनी वारंवार सांगितले आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
कार्तिकी एकादशीचा उपवास कधी सोडायचा?
कार्तिकी एकादशीनंतर द्वादशीला पारणे करण्याची पद्धत आहे. पारणे सोडण्याची नेमकी वेळ पंचांगात दिलेली असते, ती दरवर्षी वेगळी असते. वेळेआधी उपवास सोडणे टाळावे.
आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी यांत काय फरक आहे?
आषाढी एकादशी आषाढ महिन्यात येते आणि तेव्हा देव शयनी जातात अशी धारणा आहे. कार्तिकी एकादशी कार्तिक महिन्यात येते आणि तेव्हा देव जागे होतात असे मानले जाते. दोन्ही वेळी पंढरपूरला मोठी यात्रा भरते.
एकादशीच्या उपवासात काय खाल्ले जाते आणि काय टाळले जाते?
सर्वसाधारणपणे फळे, दूध, साबुदाणा, वरी, शिंगाड्याचे पीठ आणि शेंगदाणे चालतात. तांदूळ, गहू आणि डाळी मात्र टाळल्या जातात. काही कुटुंबांत वेगळे नियम असतात, म्हणून आपल्या कुलाचाराप्रमाणे वागावे.


