जपमाळ कशी वापरावी: 108 मण्यांचा जप करण्याची पद्धत
मण्यामण्यातून नामाशी नाते

Kushal K
22 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
जपमाळ कशी वापरावी, हा प्रश्न जप सुरू करणाऱ्या जवळजवळ प्रत्येकाला पडतो. थोडक्यात उत्तर असे: माळ उजव्या हातात घ्या, मधल्या बोटावर ठेवा आणि अंगठ्याने एकेक मणी स्वतःकडे ओढा. मेरू म्हणजे वरचा मोठा मणी ओलांडू नका. 108 मण्यांची एक फेरी झाली की माळ उलटवा आणि पुढची फेरी सुरू करा. ही पद्धत सोपी आहे, पण तिच्यामागची कारणे समजली की जप अधिक एकाग्रतेने होतो.
जपमाळ म्हणजे काय
जपमाळ म्हणजे मंत्राची किंवा नामाची संख्या मोजण्यासाठी वापरली जाणारी मण्यांची माळ. जप करताना मनाने मंत्रावर राहायचे असते, मोजणीचे काम बोटे करतात. त्यामुळे संख्येची काळजी मनातून जाते आणि लक्ष मंत्रात राहते.
माळ रुद्राक्ष, तुळस, चंदन, स्फटिक किंवा इतर साहित्याची असू शकते. कोणती माळ वापरायची हे सहसा उपास्य दैवतावर आणि घरच्या परंपरेवर ठरते. शंका असेल तर कुलाचार पाळणाऱ्या घरातील मोठ्यांना किंवा गुरूंना विचारणे योग्य.
108 मणी आणि मेरू
माळेत सामान्यतः 108 मणी असतात आणि त्यावर एक वेगळा, थोडा मोठा मणी असतो. त्याला मेरू म्हणतात. मेरू मोजणीत धरला जात नाही, तो फेरीची सुरुवात आणि शेवट दाखवतो. 108 संख्येला परंपरेने पवित्र मानले जाते, पण तिच्या महत्त्वाबद्दल वेगवेगळ्या संप्रदायांत वेगवेगळे अर्थ सांगितले जातात, म्हणून एकच कारण अंतिम म्हणून सांगणे टाळलेले बरे.
काही जण 54 किंवा 27 मण्यांची माळही वापरतात. अशा वेळी दोन किंवा चार फेऱ्यांनी 108 जप पूर्ण होतो.
जपमाळ कशी धरावी
जपमाळ कशी धरावी याचे नियम परंपरेनुसार थोडे बदलतात, पण सर्वसाधारण पद्धत अशी आहे:
- माळ उजव्या हातात घ्या.
- मधल्या बोटावर माळ ठेवा आणि अंगठ्याने मणी पुढे ओढा.
- तर्जनी म्हणजे अंगठ्याजवळचे बोट माळेपासून दूर ठेवा. परंपरेत ते बोट मोजणीसाठी वापरत नाहीत.
- माळ नाभीच्या किंवा हृदयाच्या पातळीवर, शरीरापासून थोडी दूर ठेवा. ती जमिनीला किंवा कमरेखाली लागू देऊ नका.
माळ ओढताना मणी स्वतःच्या दिशेने येतात. हळूहळू ही हालचाल सवयीची होते आणि हात आपोआप चालतो.
फेरी पूर्ण झाल्यावर काय करायचे
मेरूपर्यंत पोहोचलात की तो ओलांडू नका. माळ हातात उलटवा आणि ज्या मण्यावर थांबलात तिथूनच उलट दिशेने मोजणी सुरू करा. यामुळे मेरू कधीही ओलांडला जात नाही.
एकापेक्षा जास्त फेऱ्या करायच्या असतील तर प्रत्येक फेरीनंतर अशीच उलटापालट करा. एकूण फेऱ्यांची संख्या लक्षात ठेवण्यासाठी काही जण बाजूला छोट्या वाटीत एक दाणा किंवा तांदळाचा कण ठेवतात.
जपासाठी जागा आणि वेळ
जप शांत जागी, स्वच्छ आसनावर बसून करावा. पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून बसण्याची प्रथा अनेक घरांत आहे. सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी देवासमोर बसणे सोयीचे ठरते, पण वेळेपेक्षा रोजची नियमितता अधिक महत्त्वाची मानली जाते.
मंत्र मोठ्याने, कुजबुजत किंवा मनातल्या मनात म्हणता येतो. परंपरा मानसिक जपाला विशेष महत्त्व देते, कारण त्यात लक्ष सर्वात आत जाते. सुरुवातीला मात्र हळू आवाजात म्हणणे अनेकांना सोपे जाते.
माळेची काळजी आणि सामान्य चुका
जपमाळ इतरांना हात लावू देऊ नये, अशी अनेक घरांत रीत आहे. म्हणून तिला कापडी गोमुखी पिशवीत ठेवतात. जपानंतर माळ स्वच्छ जागी, देवघराजवळ किंवा कापडात गुंडाळून ठेवावी.
सामान्य चुका अशा: मेरू ओलांडणे, घाईत मणी मोजणे, मोजणीवरच मन अडकणे आणि दर वेळी मंत्र बदलणे. एकाच मंत्राचा नियमित जप हळूहळू फलदायी ठरतो, असे परंपरा सांगते.
सुरुवात लहान ठेवा. दररोज एक फेरी, म्हणजे 108 जप, नियमित झाला तरी तो पुरेसा आहे. सवय बसली की फेऱ्या वाढवता येतात. आज संध्याकाळी माळ हातात घ्या आणि पहिला मणी ओढून जप सुरू करा.
108 मण्यांच्या जपमाळेने जप कसा करावा
- आसन मांडा शांत जागी स्वच्छ आसनावर पूर्व किंवा उत्तरेकडे तोंड करून बसा. उजव्या हातात माळ घ्या.
- माळ धरा माळ मधल्या बोटावर ठेवा आणि अंगठ्याने मणी स्वतःकडे ओढायला तयार रहा. तर्जनी माळेपासून दूर ठेवा.
- मेरूपासून सुरुवात करा मेरूच्या शेजारच्या पहिल्या मण्यापासून मंत्र म्हणत एकेक मणी ओढा. प्रत्येक मण्यावर एक जप करा.
- मेरू ओलांडू नका फेरी पूर्ण झाली की मेरूवर थांबा. माळ उलटवा आणि उलट दिशेने पुढची फेरी सुरू करा.
- माळ नीट ठेवा जप संपल्यावर माळ स्वच्छ कापडात किंवा गोमुखीत देवघराजवळ ठेवा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
जप करताना माळ गोमुखीत ठेवणे आवश्यक आहे का?
गोमुखीची पिशवी वापरता येते, पण ती अनिवार्य नाही. तिचा मुख्य हेतू माळ इतरांच्या हाताला लागू नये आणि स्वच्छ राहावी हा आहे. पिशवी नसेल तर स्वच्छ कापडात गुंडाळूनही चालते.
जपाच्या मधेच उठावे लागले तर काय करावे?
अशा वेळी जप थांबवा आणि माळ बाजूला ठेवा. काम झाल्यावर शेवटच्या मण्यापासून पुढे सुरू करा, किंवा पूर्ण फेरी पुन्हा घ्या. मोजणी चुकल्यास काळजी करू नका, लक्ष मंत्रावर असणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
जपासाठी कोणत्या साहित्याची माळ घ्यावी?
बहुतेक परंपरा रुद्राक्ष, तुळस, चंदन किंवा स्फटिक अशा माळा सांगतात आणि उपास्य दैवतानुसार निवड करतात. उदाहरणार्थ शिवोपासनेत रुद्राक्ष, तर विष्णू आणि कृष्णभक्तीत तुळशीची माळ प्रचलित आहे. तुमच्या कुलाचाराबद्दल घरच्या मोठ्यांना विचारणे चांगले.


