हरिपाठ म्हणजे काय: ज्ञानदेवांचा हरिपाठ आणि नामस्मरण
नामात रमलेले मन, भक्तीचा सोपा मार्ग

Aditya Pandey
20 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
हरिपाठ म्हणजे काय, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. हरिपाठ हा संत ज्ञानदेवांनी रचलेल्या अभंगांचा संच आहे. वारकरी संप्रदायात तो रोज म्हटला जातो. त्यात हरिनामाचे महत्त्व सांगितले आहे, आणि नामस्मरण हाच साधनेचा सोपा मार्ग म्हणून मांडला आहे. पंढरीच्या वारीपासून घराच्या देवघरापर्यंत हरिपाठाचे स्वर आजही ऐकू येतात.
हरिपाठ म्हणजे काय
हरिपाठ म्हणजे हरीचा पाठ, म्हणजे हरिनामाचे पठण. हा कोणत्याही एका ग्रंथातला अध्याय नाही. ज्ञानदेवांचे अभंग एकत्र करून तयार झालेला हा स्वतंत्र पाठ आहे. त्यात हरिनामाचा महिमा, संसारातले कर्तव्य आणि भक्तीचा मार्ग सोप्या भाषेत सांगितलेला आहे.
हरिपाठात दिलेली शिकवण अवघड नाही. कोणत्याही जाती, वयाच्या किंवा शिक्षणाच्या माणसाला ती समजावी, अशी तिची मांडणी आहे. म्हणूनच तो घरोघरी म्हटला जातो.
ज्ञानदेवांचा हरिपाठ
ज्ञानदेव हे महाराष्ट्रातील थोर संत आणि वारकरी परंपरेचे आद्य आधारस्तंभ मानले जातात. ज्ञानेश्वरी हा त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ आहे, तर हरिपाठ हा त्यांच्या अभंगरचनेचा लोकप्रिय भाग आहे. पारंपरिक मान्यतेनुसार हरिपाठ त्यांनी रचला, आणि वारकरी तो त्यांच्याच नावाने म्हणतात.
हरिपाठात एकूण किती अभंग आहेत आणि त्यांचा क्रम काय, याबाबत छापील आवृत्त्यांत थोडा फरक आढळतो. तुमच्या घरी किंवा दिंडीत जी प्रत वापरली जाते, तीच प्रमाण मानावी.
हरिपाठ अर्थ आणि त्यातला संदेश
हरिपाठाचा अर्थ एका वाक्यात सांगायचा तर असा: नाम घेत राहा, मन स्थिर होईल. त्यातली काही सूत्रे अशी:
- हरिनाम हे सर्वात सोपे आणि सर्वांना खुले असलेले साधन आहे.
- संसार सोडून जंगलात जाण्याची गरज नाही. आपले काम करत असतानाही नामस्मरण करता येते.
- हरी आणि हर यांच्यात भेद नाही, ही समन्वयाची दृष्टी या अभंगांत दिसते.
- नाम घेणाऱ्याचे मन हळूहळू शांत होते आणि अहंकार सैल होतो.
अभंगांचे शब्द जुन्या मराठीचे आहेत, म्हणून काही ओळी वाचताना अर्थ अडतो. अशा वेळी एखाद्या जाणकाराकडून किंवा विश्वासार्ह टीकेतून अर्थ समजून घेणे चांगले.
नामस्मरण महत्त्व
नामस्मरण म्हणजे देवाचे नाव वारंवार, प्रेमाने आठवणे. वारकरी परंपरेत नाम हेच साधन आणि नाम हेच साध्य मानले जाते. विधी, उपकरणे किंवा विशेष मुहूर्त यांची अट नसते. चालताना, स्वयंपाक करताना किंवा प्रवासात, कुठेही नाम घेता येते.
निसर्गाने मन भटकते, हे खरे आहे. नामस्मरण त्या भटकत्या मनाला एका शब्दावर परत आणायला शिकवते. सरावाने ही परत येण्याची सवय पक्की होते, आणि दिवसभराची धावपळही थोडी हलकी वाटू लागते.
हरिपाठ कसा आणि केव्हा म्हणतात
वारकरी घरांमध्ये हरिपाठ सहसा रोज एकदा, अनेकदा संध्याकाळी किंवा सायंकाळच्या वेळी म्हटला जातो. काही घरांत सकाळीही म्हणतात. दिंडीत आणि कीर्तन परंपरेतही हरिपाठ म्हणण्याची प्रथा आहे. काही ठिकाणी वीणा, टाळ आणि मृदंगाच्या साथीने तो समूहाने म्हणतात. एकट्याने शांतपणे वाचणेही तितकेच मान्य आहे.
समूहाने म्हणताना एक जण ओळ म्हणतो आणि इतर ती पुन्हा म्हणतात. वेळ, म्हणण्याची पद्धत आणि सुरुवातीला म्हटले जाणारे श्लोक यात गावोगावी आणि फडानुसार थोडा फरक असतो. तुमच्या कुटुंबाची जी परंपरा असेल, ती पाळणे योग्य.
नव्याने सुरुवात करणाऱ्यांसाठी
पहिल्याच दिवशी सगळा पाठ पाठ करण्याची घाई करू नका. एखाद्या मुद्रित प्रतीतून रोज थोडे थोडे वाचा. शब्दांचा उच्चार स्पष्ट ठेवा आणि अर्थ समजून घेत पुढे जा. काही दिवसांनी ओळी आपोआप लक्षात राहू लागतात.
वेळ कमी असेल तर एकच अभंग मनापासून म्हणणे, आणि नंतर काही मिनिटे शांत बसून नाम घेणे, हेही पुरेसे आहे. नियमितपणा हा लांबीपेक्षा जास्त महत्त्वाचा आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
हरिपाठ म्हणण्यासाठी दीक्षा किंवा गुरू लागतो का?
हरिपाठ म्हणण्यासाठी विशेष दीक्षा किंवा गुरूची अट नसते. स्वच्छ मनाने आणि शुद्ध उच्चाराने कोणीही म्हणू शकतो. मात्र कुटुंबात किंवा फडात विशिष्ट पद्धत असेल तर ती पाळली जाते.
हरिपाठ आणि ज्ञानेश्वरी यात काय फरक आहे?
हरिपाठ हा अभंगांचा स्वतंत्र पाठ आहे, तर ज्ञानेश्वरी हा गीतेवरील ओवीबद्ध भाष्यग्रंथ आहे. दोन्हींचे कवी ज्ञानदेवच मानले जातात, पण रचनाप्रकार आणि विषयमांडणी वेगळी आहे.
हरिपाठ पाठ नसेल तर वाचूनही चालतो का?
हो, मुद्रित प्रत किंवा ऑनलाईन रेकॉर्डिंग ऐकत म्हणता येतो. मात्र सुरुवातीला प्रत हातात घेऊन वाचणे चांगले, कारण शब्दांचा अर्थ आणि उच्चार दोन्ही नीट समजतात. रेकॉर्डिंगची गती वेगळी असते, ती आपल्या सोयीने घ्या.


