Dharmayana

हनुमान जयंती: हनुमानाच्या जन्माची कथा आणि पूजा पद्धत

बल, बुद्धी आणि भक्तीचा उत्सव

Sunil Chaurasia

Sunil Chaurasia

22 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे

हनुमान जयंती: हनुमानाच्या जन्माची कथा आणि पूजा पद्धत

हनुमान जयंती म्हणजे रामभक्त हनुमानाच्या जन्माचा दिवस. महाराष्ट्रात हा सण चैत्र महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरा केला जातो. सूर्योदयाच्या वेळी मारुतीच्या मंदिरांमध्ये जन्मोत्सवाचे कीर्तन होते, भाविक मारुतीला शेंदूर आणि तेल अर्पण करतात आणि हनुमान चालिसा, मारुती स्तोत्राचे पठण करतात. ही हनुमान जयंती माहिती तुम्हाला सणाचा अर्थ, जन्म कथा आणि घरी करायची पूजा समजून घेण्यासाठी उपयोगी पडेल.

हनुमानाच्या जन्माची कथा

हनुमानाच्या जन्माच्या कथा वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये थोड्या फरकाने सांगितल्या जातात. सर्वसामान्य कथेनुसार हनुमानाची माता अंजनी आणि पिता केसरी. अंजनीने कठोर तप केले आणि त्याचे फळ म्हणून तिला हा पुत्र लाभला. वायुदेवाचा त्याच्या जन्माशी जवळचा संबंध मानला जातो, म्हणूनच हनुमानाला पवनपुत्र, मारुती आणि अंजनीसुत अशा नावांनी ओळखले जाते.

लहानपणी बाल हनुमानाने उगवत्या सूर्याला फळ समजून झेप घेतल्याची कथा लोकांना विशेष प्रिय आहे. या कथेतूनच त्याच्या अफाट शक्तीची ओळख होते. शक्ती असूनही त्याच्या स्वभावात नम्रता आणि रामाविषयी निस्सीम निष्ठा होती, हेच हनुमानाचे खरे वैशिष्ट्य मानले जाते.

चैत्र पौर्णिमेचे महत्त्व

महाराष्ट्रात अमांत कालगणना पाळली जाते, म्हणजे महिना अमावस्येला संपतो. या पद्धतीप्रमाणे हनुमान जयंती चैत्र शुद्ध पौर्णिमेला येते. पंचांगात त्या वर्षीची नेमकी तारीख आणि तिथीची वेळ पाहावी, कारण पौर्णिमा तिथी कधी सुरू होते आणि कधी संपते यावर पूजेची वेळ ठरते.

हनुमान जन्माची वेळ सूर्योदयाची मानली जाते. म्हणून अनेक मंदिरांमध्ये जन्मोत्सव सकाळी लवकर, सूर्योदयाच्या सुमारास केला जातो. काही परंपरांमध्ये हनुमान जयंती वेगळ्या तिथीला साजरी केली जाते, त्यामुळे आपल्या कुटुंबाची किंवा गावाची परंपरा विचारून घेणे चांगले.

हनुमान जयंती पूजा कशी करावी

घरी पूजा करण्यासाठी फार मोठ्या तयारीची गरज नसते. सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे घालावीत. मारुतीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्वच्छ करून चौरंगावर मांडावी. पूजेत शेंदूर, तेल, रुईच्या फुलांची किंवा पानांची माळ, तसेच नैवेद्य ठेवला जातो.

पूजा झाल्यावर हनुमान चालिसा किंवा भीमरूपी महारुद्रा हे मारुती स्तोत्र म्हटले जाते. शेवटी आरती करून नैवेद्य दाखवला जातो. ही हनुमान जयंती पूजा भक्तीने आणि शांत मनाने केली, तर तिला कोणत्याही मोठ्या साधनांची आवश्यकता नाही.

शेंदूर, तेल आणि रुईची माळ

मारुतीला शेंदूर आणि तेल वाहण्याची परंपरा महाराष्ट्रात खूप प्रचलित आहे. शेंदूर लावण्यामागे एक लोककथा सांगितली जाते, तिच्यानुसार रामाच्या दीर्घायुष्यासाठी हनुमानाने अंगभर शेंदूर लावला. ही लोकश्रद्धेतील कथा आहे, तिचा उल्लेख प्रत्येक ग्रंथात मिळतो असे नाही.

रुईची पाने आणि फुले मारुतीला प्रिय मानली जातात, म्हणून शनिवारी तसेच जयंतीला रुईची माळ अर्पण केली जाते. मारुतीची उपासना करताना स्वच्छता आणि मनाची निर्मळता यालाच अधिक महत्त्व असते.

मारुतीची उपासना आणि भक्तीचा अर्थ

महाराष्ट्रात मारुती हा गावोगावचा रक्षक देव मानला जातो. जवळपास प्रत्येक गावात एक मारुती मंदिर आढळते आणि अनेकदा ते गावाच्या वेशीवर असते. समर्थ रामदासांनी मारुतीची उपासना आणि बलोपासना यांचा प्रसार केला आणि महाराष्ट्रात अनेक मारुती मंदिरे स्थापन केल्याचे परंपरा सांगते.

बल, बुद्धी आणि निष्ठा यांचे प्रतीक म्हणून मारुतीकडे पाहिले जाते. ही उपासना केवळ संकट निवारणासाठी नाही, तर मनाला स्थैर्य देणारी, सेवाभाव शिकवणारी साधना आहे, असे भक्त मानतात.

जयंतीच्या दिवशी काय करावे

जयंतीच्या दिवशी जवळच्या मारुती मंदिरात जाऊन दर्शन घ्यावे आणि जन्मोत्सवाच्या कीर्तनात सहभागी व्हावे. अनेक जण या दिवशी उपवास करतात, तर काही जण फक्त फलाहार घेतात. उपवास आपल्या प्रकृतीला झेपेल एवढाच ठेवावा.

दिवसभर मनात शांतता ठेवून मारुती स्तोत्राचा किंवा रामनामाचा जप करावा. गरजूंना अन्नदान किंवा मदत करणे हीही हनुमानाच्या सेवाभावाची खरी उपासना मानली जाते.

घरी हनुमान जयंतीची पूजा कशी करावी

  1. स्नान आणि तयारी करा सकाळी लवकर स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे घाला. पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंग मांडा.
  2. मूर्ती किंवा प्रतिमा मांडा मारुतीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्वच्छ करून चौरंगावर ठेवा. जवळ शेंदूर, तेल, रुईची पाने किंवा फुले आणि नैवेद्य ठेवा.
  3. अर्पण करा श्रद्धेनुसार शेंदूर आणि तेल अर्पण करा आणि रुईची माळ किंवा फुले वाहा.
  4. पठण करा हनुमान चालिसा किंवा भीमरूपी महारुद्रा हे मारुती स्तोत्र शांत मनाने म्हणा.
  5. आरती आणि नैवेद्य आरती करा, नैवेद्य दाखवा आणि नंतर तो प्रसाद म्हणून कुटुंबासोबत वाटून घ्या.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

हनुमान जयंतीची पूजा कोणत्या वेळी करणे चांगले?

काही मंदिरांमध्ये जन्मोत्सव सूर्योदयाला करतात, कारण हनुमान जन्माची वेळ सूर्योदयाची मानली जाते. तुम्ही घरी पूजा करणार असाल तर पौर्णिमा तिथी ज्या वेळी असेल त्यानुसार पंचांग पाहून वेळ ठरवा, आणि शक्य असल्यास सकाळीच पूजा करा.

स्त्रिया हनुमानाची पूजा करू शकतात का?

पारंपरिक समजुतीनुसार हनुमानाला ब्रह्मचारी मानले जाते, म्हणून अनेक मंदिरांमध्ये स्त्रियांसाठी काही नियम पाळले जातात. हे नियम प्रत्येक मंदिर आणि परंपरेनुसार वेगळे असतात, त्यामुळे स्थानिक पुजाऱ्यांकडून किंवा मंदिर व्यवस्थापनाकडून माहिती घेणे योग्य ठरते.

घरात मूर्ती नसेल किंवा शेंदूर मिळाला नाही तर काय करावे?

शेंदूर आणि तेल मूर्तीवर वाहण्याऐवजी वेगळ्या वाटीत ठेवून प्रतीकात्मक अर्पण करता येते, कारण काही मूर्तींना शेंदूर लावणे योग्य नसते. फुले आणि पाने रुई मिळाली नाही, तर तुळशी किंवा इतर ताजी फुले वापरली तरी चालतात, मात्र ती स्वच्छ असावीत.

Dharmayana Background

संपूर्ण Dharmayana अनुभवासाठी

Dharmayana App

Google PlayApp Store