हळदीकुंकू समारंभ माहिती: महत्त्व, पद्धत आणि वाण
आपुलकीचा सोहळा, सौभाग्याची शुभेच्छा

Abhilash Ramakrishna
18 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
हळदीकुंकू समारंभ माहिती शोधत असाल, तर सोपे उत्तर असे: हळदीकुंकू हा सुवासिनी स्त्रियांना घरी बोलावून त्यांना हळद-कुंकू लावून, ओटी भरून आणि वाण देऊन सन्मान करण्याचा महाराष्ट्रातील घरगुती सोहळा आहे. यात पूजेपेक्षाही आपुलकी आणि भेटीगाठींना महत्त्व असते. कसे करावे, काय तयारी लागते आणि वाण काय द्यावे, हे खाली क्रमाने सांगितले आहे.
हळदीकुंकू समारंभाचे महत्त्व
हळद आणि कुंकू ही सौभाग्याची प्रतीके मानली जातात. सुवासिनीला हळदीकुंकू लावणे म्हणजे तिच्या सौभाग्यासाठी शुभेच्छा देणे आणि तिच्यातील देवीस्वरूपाचा मान राखणे, असा भाव अनेक घरांत मानला जातो.
धार्मिक अर्थाइतकाच सामाजिक अर्थही मोठा आहे. वर्षभर कामात गुंतलेल्या स्त्रिया या निमित्ताने एकमेकींच्या घरी जातात, गप्पा होतात, ओळखी वाढतात. म्हणूनच हा सोहळा पिढ्यान्पिढ्या टिकून आहे.
हळदीकुंकू केव्हा केले जाते
मकर संक्रांतीनंतरच्या काळात, साधारणपणे रथसप्तमीपर्यंत, हळदीकुंकू करण्याची प्रथा महाराष्ट्रात विशेष प्रचलित आहे. याशिवाय नवरात्र, चैत्र महिन्यातील चैत्रगौरीचा काळ, मंगळागौर, तसेच लग्न, डोहाळेजेवण किंवा गृहप्रवेशासारखे प्रसंगही यासाठी निमित्त ठरतात.
तारीख दरवर्षी बदलते, कारण ती चांद्र पंचांगावर ठरते. म्हणून तुमच्या कुटुंबातील प्रथा आणि पंचांग पाहून दिवस निश्चित करा. पुण्यातील आणि कोकणातील पद्धतींत थोडा फरक असू शकतो; कुलाचार वेगळा असेल तर तो पाळावा.
तयारी आणि लागणारे साहित्य
कार्यक्रमाच्या आदल्या दिवशी घर स्वच्छ करा आणि बसण्याची जागा ठरवा. दारात रांगोळी काढा. मध्यभागी चौरंग मांडून त्यावर देवीची प्रतिमा किंवा कलश ठेवता येतो.
साहित्य साधारण असे लागते:
- हळद आणि कुंकू (कुंकवाच्या करंड्यात)
- अक्षता, गुलाबपाणी किंवा अत्तर
- फुले, हार, वेणी किंवा गजरा
- ओटी भरण्यासाठी तांदूळ, नारळ, खण किंवा साडीचा तुकडा
- तिळगूळ, हरभरे, उसाचे करवे किंवा भिजवलेले हरभरे (हंगामानुसार)
- वाण म्हणून द्यायची वस्तू
हळदीकुंकू कसे करावे
घरी आलेल्या सुवासिनीचे प्रेमाने स्वागत करा आणि तिला आसनावर बसवा. हळदीकुंकू लावताना आधी हळद, मग कुंकू, असा क्रम सामान्यतः पाळला जातो. उजव्या हाताच्या अनामिकेने कपाळावर हळद लावून त्यावर कुंकू लावले जाते.
त्यानंतर गुलाबपाणी किंवा अत्तर लावून फूल, गजरा आणि तिळगूळ दिला जातो. यजमानीण स्वतः आधी देवीला नमस्कार करून घेते. शेवटी ओटी भरून वाण दिले जाते आणि पाहुणीला नमस्कार केला जातो.
वाण देण्याची पद्धत आणि काय द्यावे
वाण म्हणजे ओटी भरताना किंवा निरोप देताना दिली जाणारी भेट. पूर्वी ती बहुतेक वेळा तांदूळ, सुपारी, खण किंवा गृहोपयोगी साधी वस्तू असे. आजकाल डबा, लहान वाटी, रोपटे, कापडी पिशवी किंवा पुस्तक अशा उपयुक्त वस्तू लोकप्रिय आहेत.
वाण महाग असायला हवे असे नाही. उपयोगी, स्वच्छ आणि प्रेमाने निवडलेली वस्तू योग्य ठरते. प्लास्टिकऐवजी कापड, माती किंवा स्टीलच्या वस्तू निवडल्यास पर्यावरणाचाही विचार होतो.
काही सूचना आणि सामान्य चुका
सर्वांना एकाच वेळी न बोलावता वेळ विभागून बोलावल्यास गर्दी होत नाही आणि प्रत्येकीशी बोलता येते. विधवा किंवा एकट्या राहणाऱ्या स्त्रियांना मान देण्याबाबत अनेक कुटुंबांत आता अधिक समजूतदार आणि सर्वसमावेशक भूमिका घेतली जाते. यजमानीने आपल्या कुटुंबाचा विचार करून आमंत्रण ठरवावे.
साहित्याची यादी आदल्या दिवशीच तयार ठेवा आणि वाणाची संख्या पाहुण्यांपेक्षा थोडी जास्त ठेवा. कार्यक्रम संपल्यावर तिळगूळ किंवा प्रसाद शेजारी-पाजाऱ्यांनाही द्या.
घरी हळदीकुंकू समारंभ कसा करावा
- जागा आणि रांगोळी बसण्याची जागा स्वच्छ करून दारात रांगोळी काढा आणि चौरंगावर देवीची प्रतिमा किंवा कलश ठेवा.
- साहित्य जमवा हळद, कुंकू, फुले, गजरा, तिळगूळ, ओटीचे साहित्य आणि वाण आधीच तयार ठेवा.
- स्वागत करा घरी आलेल्या सुवासिनीला प्रेमाने आसनावर बसवा.
- हळदीकुंकू लावा आधी हळद, मग कुंकू कपाळावर लावा आणि गुलाबपाणी किंवा अत्तर द्या.
- ओटी भरा फूल, गजरा, तिळगूळ आणि ओटीचे साहित्य देऊन ओटी भरा.
- वाण द्या निवडलेले वाण द्या, नमस्कार करा आणि आनंदाने निरोप द्या.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
हळदीकुंकू पहिल्यांदा कधी करावे?
प्रथा नेमक्या वर्षी कधी सुरू करावी, याला सक्तीचा नियम नाही. नवविवाहित स्त्रिया लग्नानंतरच्या पहिल्या संक्रांतीला हळदीकुंकू करतात, पण नंतर कोणत्याही वर्षी सुरू करता येते. तुमच्या घराची प्रथा आणि मोठ्यांचे मार्गदर्शन विचारात घ्या.
हळदीकुंकू एकाच दिवशी करावे की अनेक दिवस?
बहुतेक घरांत एकाच दिवशी, ठरावीक वेळेत कार्यक्रम होतो, आणि स्त्रिया ठरलेल्या वेळी येतात. काहीजण आठवड्याच्या वेगवेगळ्या दिवशी वेगवेगळ्या मैत्रिणींना बोलावतात. वेळ सोयीनुसार दुपारी किंवा संध्याकाळी ठेवता येते.
वाणात किती गोष्टी द्याव्यात?
वाणाबरोबर तिळगूळ, फुल, गजरा आणि हरभरे देणे बहुतेक वेळा पाळले जाते, पण सर्व गोष्टी बंधनकारक नाहीत. बजेट आणि प्रथेनुसार काही साध्या गोष्टी पुरेशा ठरतात. प्लास्टिकचे सामान टाळणे आणि आलेल्या प्रत्येकीला समान वाण देणे ही चांगली पद्धत आहे.


