गुढी कशी उभारावी: गुढीपाडव्याची पद्धत आणि प्रतीक
नव्या वर्षाची उंच, मंगल ध्वजा

Aditya Pandey
18 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
गुढी कशी उभारावी, हा प्रश्न चैत्र शुद्ध प्रतिपदेच्या आधी अनेक घरांत विचारला जातो. गुढी उभारणे म्हणजे एका बांबूच्या काठीवर नवे वस्त्र, कडुनिंबाची डहाळी, साखरेची गाठी आणि तांब्याचा कलश बांधून तो घराबाहेर उंच जागी उभा करणे. हे सारे सकाळी सूर्योदयानंतर लवकर, स्वच्छ मनाने आणि शांतपणे केले जाते.
गुढीसाठी काय लागते
साहित्य घरातच मिळणारे आहे. आधी ते नीट मांडून ठेवा, म्हणजे ऐनवेळी धावपळ होत नाही.
- सुमारे 8 ते 10 फूट लांबीची बांबूची काठी
- नवे वस्त्र, म्हणजे खण, साडी किंवा रेशमी कापड
- कडुनिंबाची कोवळी डहाळी आणि आंब्याची पाने
- साखरेच्या गाठींची माळ
- तांब्याचा किंवा चांदीचा कलश, किंवा तसा न मिळाल्यास पितळी तांब्या
- फुलांचा हार, हळद, कुंकू, अक्षता
- गुढी उभारण्यासाठी पाट किंवा रांगोळी काढलेली जागा
काठी वापरण्यापूर्वी धुवून पुसून घ्या. वस्त्र शक्यतो नवे असावे, पण ते नसेल तर स्वच्छ धुतलेले चांगले वस्त्रही चालते.
गुढी उभारण्याची पद्धत
गुढी उभारण्याची पद्धत सोपी आहे, पण क्रम महत्त्वाचा आहे. आधी काठीच्या टोकाला कडुनिंबाची डहाळी आणि आंब्याची पाने बांधा. त्यावर वस्त्र लावा, मग साखरेच्या गाठींची माळ घाला आणि फुलांचा हार चढवा. सर्वात शेवटी वर उलटा कलश ठेवा.
कलश उलटा ठेवण्याची पद्धत जवळपास सर्वत्र आढळते. काही घरांत कलशावर स्वस्तिक किंवा कुंकवाचे गंध लावतात. कुणी कलशाला हळदीकुंकू लावून मगच ठेवतात. तुमच्या घराची जी परंपरा असेल, तीच पाळा.
जागा आणि दिशा निवडताना
गुढी दारासमोर, सज्ज्यात किंवा गॅलरीत उजव्या बाजूला उभारण्याची रीत सांगितली जाते. उजवी बाजू म्हणजे घराबाहेर उभे राहून पाहिले असता उजव्या हाताची. फ्लॅटमध्ये राहणाऱ्यांनी खिडकीत किंवा गॅलरीच्या कठड्याला काठी मजबूत बांधावी. गुढी सरळ आणि स्थिर उभी राहणे महत्त्वाचे आहे.
जागा पाण्याने धुऊन रांगोळी काढावी. गुढीच्या पायाशी पाट मांडला तर काठी स्थिर राहते. वारा जास्त असेल तर काठी दोन ठिकाणी दोरीने बांधा.
गुढीची पूजा आणि नैवेद्य
गुढी उभारल्यावर हळद, कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहून तिची पूजा करतात. धूप आणि निरांजनाने ओवाळून नमस्कार करतात. नैवेद्य म्हणून साखर, गूळ किंवा श्रीखंड ठेवण्याची रीत अनेक घरांत आहे. पुरणपोळी, श्रीखंड-पुरी असा सणाचा बेतही ठरलेला असतो.
या दिवशी कडुनिंबाची कोवळी पाने, गूळ, चिंच आणि मीठ एकत्र करून खाण्याची पद्धत आहे. कडू आणि गोड चवींचे हे मिश्रण नव्या वर्षात सुख आणि दुःख दोन्ही सहज स्वीकारण्याचे प्रतीक मानले जाते. ही चटणी किंवा प्रसाद प्रदेशानुसार थोडा वेगळा बनतो.
गुढीचे प्रतीक काय सांगते
गुढीचे प्रत्येक अंग काहीतरी सांगते, असे परंपरा मानते. उंच काठी म्हणजे विजयाची आणि समृद्धीची ध्वजा, असा अर्थ सहसा सांगितला जातो. कडुनिंब आरोग्याचे आणि कडू अनुभवांचे प्रतीक मानला जातो, तर साखरेची गाठी गोडव्याचे. उलटा कलश शुभ आणि मंगलाचे, तर वस्त्र आनंदाचे रूप मानले जाते.
गुढीपाडव्याचे महत्त्व सांगताना अनेक कथा सांगितल्या जातात. काही जण त्याला प्रभू रामचंद्रांच्या अयोध्येतील पुनरागमनाशी जोडतात, काही शालिवाहन शकाच्या आरंभाशी, तर काही सृष्टिनिर्मितीच्या दिवसाशी. या कथा परंपरेनुसार वेगवेगळ्या सांगितल्या जातात, म्हणून तुमच्या घरात जी कथा सांगितली जाते ती तशीच पुढे सांगणे योग्य.
गुढी कधी उतरवायची
गुढी दिवसभर उभी ठेवून सायंकाळी सूर्यास्ताच्या सुमारास उतरवण्याची रीत अनेक ठिकाणी आढळते. उतरवण्यापूर्वी पुन्हा नमस्कार करावा आणि हळदीकुंकू वाहावे. कलशातले पाणी तुळशीला किंवा अंगणातील झाडाला घालावे. साखरेच्या गाठी प्रसाद म्हणून सर्वांना वाटाव्यात, आणि कडुनिंबाची डहाळी वाळवून न टाकता जपून ठेवण्याचीही काही घरांत पद्धत आहे.
गुढीचे वस्त्र पुढेही वापरता येते. अनेकजण त्याचा पुढच्या सणांत किंवा पूजेत उपयोग करतात. गुढी उतरवताना घाई न करता शांतपणे ती हाताळा.
गुढी उभारण्याची पद्धत
- साहित्य तयार करा बांबूची काठी धुवून पुसून घ्या. वस्त्र, कडुनिंबाची डहाळी, आंब्याची पाने, साखरेची गाठी आणि कलश जवळ मांडून ठेवा.
- काठीला सजवा काठीच्या टोकाला कडुनिंब आणि आंब्याची पाने बांधा. त्यावर वस्त्र, मग साखरेची माळ आणि फुलांचा हार लावा.
- कलश उलटा ठेवा सर्वात शेवटी तांब्याचा कलश काठीच्या वरच्या टोकावर उलटा बसवा. त्याला हळदीकुंकवाचे गंध लावा.
- जागा तयार करून गुढी उभी करा उजव्या बाजूची जागा पाण्याने धुऊन रांगोळी काढा. काठी सरळ आणि स्थिर उभी करून नीट बांधा.
- पूजा आणि नैवेद्य हळद, कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहा. धूप-निरांजनाने ओवाळून नमस्कार करा आणि नैवेद्य दाखवा.
- सायंकाळी गुढी उतरवा सूर्यास्ताच्या सुमारास पुन्हा नमस्कार करून गुढी उतरवा. गाठींचा प्रसाद वाटा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
गुढी फ्लॅटमध्ये कुठे आणि कशी उभारावी?
काठीचे वजन आणि उंची यावर ते अवलंबून आहे. बांबूची काठी हलकी असल्याने सुमारे 8 ते 10 फूट लांबी सहज सांभाळता येते. फ्लॅटच्या गॅलरीत काठी दोन ठिकाणी दोरीने बांधली आणि जमिनीवर पाट ठेवला की ती स्थिर राहते.
नवे वस्त्र नसेल तर जुने वस्त्र वापरले तर चालते का?
हो, चालते. पूजेसाठी स्वच्छता महत्त्वाची आहे, म्हणून वस्त्र धुतलेले आणि निर्मळ असावे. काही कुटुंबांत जुनी रेशमी साडी किंवा खणही वापरतात.
घरात सुतक असेल तर गुढी उभारावी का?
त्यांना कुटुंबाचे सुतक असेल तर गुढी उभारण्याची रीत काही घरांत पाळली जात नाही. याबाबत घरचे मोठे आणि कुळाचार काय सांगतात ते विचारून घेणे चांगले. जाणकारांचा सल्लाही घेता येतो.


