Dharmayana

गोकुळाष्टमी आणि दहीहंडी: कृष्णजन्माची कथा आणि परंपरा

कृष्णजन्माचा आनंद, गोविंदांचा जल्लोष

Kushal K

Kushal K

22 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे

गोकुळाष्टमी आणि दहीहंडी: कृष्णजन्माची कथा आणि परंपरा

गोकुळाष्टमी दहीहंडी माहिती शोधणाऱ्या वाचकाला पहिली गोष्ट सांगायची तर, गोकुळाष्टमी हा भगवान श्रीकृष्णांच्या जन्माचा सण आहे आणि दहीहंडी हा त्याच्या दुसऱ्या दिवशी साजरा होणारा बाळकृष्णाच्या खोड्यांचा उत्सव आहे. पहिल्या दिवशी रात्री जन्माचे भजन-कीर्तन होते, तर दुसऱ्या दिवशी रस्त्यांवर उंच टांगलेली हंडी फोडण्यासाठी गोविंदा पथकांची झुंबड उडते. हा सण श्रावण महिन्यातील कृष्ण पक्षातल्या अष्टमी तिथीशी जोडलेला आहे, आणि त्याची नेमकी तारीख दरवर्षी पंचांगानुसार ठरते.

कृष्णजन्माची कथा

पुराणांतील कथेनुसार मथुरेचा राजा कंस हा आपली बहीण देवकी हिचा भाऊ होता. देवकीचा आठवा पुत्र आपला वध करील, अशी भविष्यवाणी झाल्यावर कंसाने देवकी आणि वसुदेव यांना बंदिवासात टाकले. त्यांची आधीची मुले त्याने मारली.

अष्टमीच्या मध्यरात्री कृष्णांचा जन्म झाला. त्या वेळी बंदिशाळेचे दरवाजे आपोआप उघडले, पहारेकरी गाढ झोपी गेले, असे कथा सांगते. वसुदेवांनी बाळाला टोपलीत ठेवून यमुना नदी पार केली आणि गोकुळात नंद आणि यशोदा यांच्याकडे सोडले. तिथे जन्मलेली कन्या त्यांनी परत आणली. ही कथा भागवत पुराणासारख्या ग्रंथांतून सांगितली जाते आणि कीर्तनकारांच्या निरूपणातून महाराष्ट्रात घराघरात पोहोचली आहे.

गोकुळाष्टमी कशी ठरते

गोकुळाष्टमी श्रावण कृष्ण अष्टमीला साजरी केली जाते. महाराष्ट्रात अमांत पद्धतीचे पंचांग चालते, म्हणजे महिना अमावस्येला संपतो. उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हाच सण भाद्रपद महिन्यात सांगितला जातो, पण तो एकच दिवस असतो; फक्त महिन्याचे नाव वेगळे येते.

काही वेळा अष्टमी तिथी दोन दिवसांना स्पर्श करते. अशा वेळी कृष्णजन्म मध्यरात्री झाला असल्याने त्या वेळी अष्टमी कोणत्या दिवशी आहे, हे पंचांगात पाहून दिवस ठरवला जातो. काही ठिकाणी रोहिणी नक्षत्राचाही विचार केला जातो. म्हणून तारखेसाठी स्थानिक पंचांग किंवा गावातील जाणकारांचा सल्ला घ्या.

घरातील व मंदिरातील उत्सव

अनेक घरांत या दिवशी उपवास केला जातो. दिवसभर कृष्णाचे नामस्मरण, भजन आणि कथावाचन चालते. मध्यरात्री जन्मसोहळा होतो: बाळकृष्णाच्या मूर्तीला पाळण्यात ठेवून पाळणा गायला जातो, आरती होते आणि नैवेद्य दाखवला जातो.

नैवेद्यात लोणी, दही, दूध, पोहे आणि विविध गोड पदार्थ असतात. घरोघरी आणि मंदिरांत पद्धती वेगवेगळ्या असतात; काही कुटुंबे कुलाचारानुसार वेगळे पदार्थ करतात. जन्मानंतर उपवास सोडला जातो आणि प्रसाद वाटला जातो.

दहीहंडीची परंपरा

दहीहंडी परंपरा बाळकृष्णाच्या लोणी चोरण्याच्या लीलांवरून आली, असे मानले जाते. गोकुळातील गोपी माठ उंच शिंक्यावर टांगून ठेवत असत, आणि कृष्ण आपल्या सवंगड्यांसह मानवी मनोरा करून ते लोणी पळवत असे.

आजही हीच कल्पना डोळ्यांसमोर ठेवून रस्त्यावर उंच दोरीला हंडी बांधली जाते. गोविंदा पथके एकमेकांच्या खांद्यावर थर रचतात आणि सर्वात वरचा गोविंदा हंडी फोडतो. त्यातून पडणारे दही-ताक सर्वांवर शिंपडते आणि जल्लोष होतो. हंडीभोवती गाणी, ढोल आणि घोषणा असतात. मुंबई-ठाणे परिसरात हा उत्सव खास मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो, तर गावांमध्ये तो तुलनेने साधा आणि सामूहिक असतो.

सणातला भाव आणि काळजी

दहीहंडीचा गाभा एकोपा आहे. एकाच्या खांद्यावर दुसरा उभा राहतो, तेव्हा विश्वास आणि सहकार्य दिसते. कृष्णाच्या सवंगड्यांची मैत्री हेच या खेळाचे खरे प्रतीक आहे.

मात्र उंच थर रचताना अपघाताचा धोका असतो. म्हणून सराव, सुरक्षित जागा आणि वयाची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे. तुम्ही घरीच साजरा करणार असाल, तर पाळणा, कथा आणि लोण्याचा नैवेद्य यातूनही हा सण पूर्ण अनुभवता येतो. आपल्या कुटुंबातील जुनी परंपरा मोठ्यांकडून विचारून घ्या आणि पुढच्या पिढीला सांगा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

गोकुळाष्टमी आणि दहीहंडी एकाच दिवशी असतात का?

नाही. गोकुळाष्टमी हा कृष्णजन्माचा सण अष्टमीला असतो, तर दहीहंडी त्याच्या नंतरच्या दिवशी साजरी होते. काही ठिकाणी अष्टमी तिथी दोन दिवसांना व्यापत असेल, तर दिवसाबद्दल मतभेद दिसतात; त्यासाठी स्थानिक पंचांग पाहावे.

गोकुळाष्टमीच्या नैवेद्यात काय ठेवतात?

अनेक कुटुंबांत लोणी, दही, दूध, पोहे, साखर आणि घरी केलेली मिठाई दाखवली जाते. नेमके पदार्थ कुलाचारानुसार आणि प्रदेशानुसार बदलतात, म्हणून आपल्या घरातली पद्धत मोठ्यांना विचारून घ्या.

लहान मुलांसाठी सुरक्षित दहीहंडी कशी करावी?

घरी दहीहंडी साजरी करताना उंच थर रचण्याची गरज नाही. लहान माठ कमी उंचीवर बांधून मुलांना तो फोडू द्यावा आणि दही-पोह्यांचा प्रसाद वाटावा. असे केल्याने इजेचा धोका टळतो आणि परंपरेचा आनंद टिकतो.

Dharmayana Background

संपूर्ण Dharmayana अनुभवासाठी

Dharmayana App

Google PlayApp Store