घरच्या गणपतीची पूजा कशी करावी: गणपती पूजा विधी
भावपूर्ण पूजा, सोपा विधी

Kushal K
18 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
घरच्या गणपतीची पूजा करायची असेल तर गणपती पूजा विधी साधा आणि क्रमाने केला तरी पुरेसा आहे. मूर्तीची प्रतिष्ठापना, षोडशोपचार पूजा, नैवेद्य आणि आरती हे या विधीचे मुख्य टप्पे आहेत. भाव आणि शुद्धता जपली, तर पूजा पूर्ण मानली जाते. पुढे साहित्यापासून विसर्जनापर्यंत प्रत्येक टप्पा सोप्या शब्दांत दिला आहे.
पूजेची पूर्वतयारी
पूजेच्या आधी घराची आणि ज्या जागी गणपती बसवायचा ती जागा स्वच्छ करावी. चौरंग किंवा पाट मांडून त्यावर नवे कापड घालावे आणि त्यावर थोडे तांदूळ पसरावेत. मूर्तीचे तोंड शक्यतो पूर्व किंवा पश्चिम दिशेला राहील अशी मांडणी केली जाते. घरातल्या सर्वांनी स्नान करून स्वच्छ, शक्यतो सोवळे किंवा साधे धुतलेले कपडे घालावेत. पूजा सुरू करण्याआधी मुहूर्त पंचांगात पाहून ठेवावा, कारण प्रतिष्ठापनेचा वेळ दरवर्षी बदलतो.
गणपती पूजा साहित्य
साहित्य आधीच एकत्र करून ठेवले की पूजेच्या वेळी धावपळ होत नाही. साधारणपणे लागणारे साहित्य असे:
- हळद, कुंकू, अक्षता (हळद लावलेले तांदूळ) आणि गंध
- दूर्वा आणि लाल फुले, तसेच जास्वंदीचे फूल
- उदबत्ती, निरांजन आणि कापूर
- पंचामृतासाठी दूध, दही, मध, तूप आणि साखर
- विड्याची पाने, सुपारी, नारळ आणि फळे
- नैवेद्यासाठी मोदक
यातली एखादी गोष्ट मिळाली नाही तरी पूजा थांबवू नये. त्याऐवजी अक्षता वाहण्याची पद्धत अनेक घरांत रूढ आहे.
प्राणप्रतिष्ठा आणि संकल्प
पूजेची सुरुवात आचमन, प्राणायाम आणि संकल्पाने होते. संकल्पात आपण कोणत्या हेतूने पूजा करत आहोत ते सांगितले जाते. त्यानंतर मूर्तीत देवत्वाचे आवाहन करणारी प्राणप्रतिष्ठा केली जाते. ती भटजींच्या मंत्रांसह केली जाते, पण अनेक कुटुंबे पुस्तकातून स्वतःही करतात. प्रतिष्ठापनेनंतर गणपतीला आसन देऊन पूजा पुढे नेली जाते.
षोडशोपचार पूजा
षोडशोपचार म्हणजे सोळा उपचारांनी केलेली पूजा. त्यात आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन आणि स्नान येते. नंतर वस्त्र, यज्ञोपवीत, गंध आणि अक्षता अर्पण केल्या जातात. पुढे फुले, दूर्वा, धूप, दीप आणि नैवेद्य वाहिला जातो. शेवटी तांबूल, नमस्कार आणि प्रदक्षिणा होते. दूर्वा गणपतीला प्रिय मानल्या जातात, म्हणून त्या अर्पण करताना नाम घेण्याची परंपरा आहे. वेळ कमी असेल तर पंचोपचार पूजाही चालते. त्यात गंध, फूल, धूप, दीप आणि नैवेद्य एवढेच अर्पण केले जाते.
नैवेद्य आणि आरती
नैवेद्य ताटात वाढून देवासमोर ठेवला जातो आणि त्यावर पाण्याची धार सोडली जाते. उकडीचे मोदक हा सर्वात प्रसिद्ध नैवेद्य आहे. कोकणात आणि देशावर घरोघरी वेगवेगळे गोडधोड केले जाते. नैवेद्यानंतर आरती करतात. सुखकर्ता दुखहर्ता ही आरती आणि जय देव जय देव ही आरती महाराष्ट्रात सर्वत्र म्हटली जाते. आरतीनंतर मंत्रपुष्पांजली अर्पण करून नमस्कार केला जातो. मग प्रसाद सर्वांना वाटला जातो.
दररोजची पूजा आणि विसर्जन
घरी गणपती बसवला की दररोज सकाळ संध्याकाळ पूजा आणि आरती केली जाते. रोज ताजी दूर्वा आणि फुले वाहावीत आणि नैवेद्य दाखवावा. मूर्ती किती दिवस ठेवायची हे कुटुंबाच्या परंपरेवर ठरते. काही घरांत दीड दिवस, काही घरांत पाच, सात किंवा दहा दिवस ठेवतात. शेवटच्या दिवशी उत्तरपूजा करून विसर्जन केले जाते. उत्तरपूजा म्हणजे निरोपाची पूजा. जाताना गणपतीला दही आणि पोहे बांधून देण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे.
पूजेत होणाऱ्या सामान्य चुका
काही गोष्टी मात्र सहज चुकतात. एकाच वेळी खूप साहित्य मांडल्याने गोंधळ होतो, म्हणून क्रमाने एकेक उपचार करावा. तुळस गणपतीला वाहिली जात नाही, ही परंपरा पाळावी. मूर्ती शाडूच्या मातीची घेतली तर विसर्जन घरच्या घरी बादलीत करता येते आणि पर्यावरणाची हानी टाळता येते. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे विधी चुकला का याची काळजी करण्यापेक्षा मनापासून केलेली पूजा श्रेष्ठ मानली जाते. आपल्या कुटुंबातील जाणत्या व्यक्तींकडून कुलाचार विचारून घ्या.
घरच्या गणपतीची पूजा करण्याचा क्रम
- जागा स्वच्छ करा पूजेची जागा झाडून पुसून घ्या आणि चौरंग मांडा. त्यावर नवे कापड आणि तांदूळ ठेवा.
- साहित्य जमवा हळद, कुंकू, अक्षता, दूर्वा, फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्य आधीच एकत्र ठेवा.
- संकल्प करा आचमन आणि प्राणायाम करून पूजेचा संकल्प सोडा.
- मूर्तीची प्रतिष्ठापना करा मूर्ती चौरंगावर ठेवून प्राणप्रतिष्ठा करा आणि गणपतीला आसन द्या.
- उपचार अर्पण करा स्नान, वस्त्र, गंध, अक्षता, दूर्वा आणि फुले क्रमाने वाहा.
- नैवेद्य दाखवा मोदक किंवा गोड पदार्थाचा नैवेद्य दाखवून पाण्याची धार सोडा.
- आरती करा आरती आणि मंत्रपुष्पांजली करून सर्वांना प्रसाद वाटा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
भटजींशिवाय घरी गणपतीची पूजा करता येते का?
हो, चालते. अनेक कुटुंबे पुस्तक किंवा ऑनलाईन पोथी पाहून स्वतः पूजा करतात. मात्र प्राणप्रतिष्ठा किंवा विशेष विधी करायचे असतील तर कुटुंबाच्या परंपरेनुसार जाणकारांचा सल्ला घ्यावा.
मोदक करता आले नाहीत तर नैवेद्यासाठी काय करावे?
नैवेद्यात कांदा आणि लसूण वापरू नये. आवडते पदार्थ म्हणून उकडीचे मोदक करतात, पण ते शक्य नसेल तर पेढा, लाडू किंवा खीर चालते. महत्त्व पदार्थाच्या शुद्धतेला आणि भावाला आहे.
एखाद्या दिवशी पूजा चुकली तर काय करावे?
घरच्या परंपरेप्रमाणे विसर्जन पुढच्या दिवशी करावे, पण मधल्या दिवसात पूजा आणि आरती चुकवू नये. त्याऐवजी साधी पंचोपचार पूजा, नैवेद्य आणि आरती करणेही पुरेसे मानले जाते.


