Dharmayana

धनत्रयोदशी: धन्वंतरी पूजन आणि यमदीपदानाची परंपरा

आरोग्य हेच खरे धन, दिव्याने उजळे अंगण

Kushal K

Kushal K

22 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे

धनत्रयोदशी: धन्वंतरी पूजन आणि यमदीपदानाची परंपरा

धनत्रयोदशी माहिती शोधणाऱ्या अनेकांना हा सण फक्त सोने-चांदी खरेदीचा दिवस वाटतो. प्रत्यक्षात दिवाळीची सुरुवात करणारा हा दिवस आरोग्याचे दैवत धन्वंतरी यांच्या पूजनाचा आणि संध्याकाळी यमदेवासाठी दीप लावण्याचा आहे. आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीला हा सण येतो. त्या दिवशीची नेमकी तारीख दरवर्षी पंचांगातून पाहावी लागते.

धनत्रयोदशी म्हणजे काय

त्रयोदशी म्हणजे चंद्रपक्षाची तेरावी तिथी. दिवाळीच्या सणाची सुरुवात याच तिथीला होते, आणि त्यानंतर नरकचतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज येतात. महाराष्ट्रात वसुबारसेपासून दिवाळी सुरू धरण्याची रीतही आहे, त्यामुळे घराघरात धनत्रयोदशीचे स्थान थोडे वेगळे असू शकते.

येथे "धन" हा शब्द फक्त पैशापुरता नाही. उत्तम आरोग्य हेच खरे धन, असा या सणामागचा भाव पारंपरिक सांगितला जातो. म्हणूनच या दिवशी आरोग्याच्या देवतेची पूजा केली जाते.

धन्वंतरी पूजन

परंपरेनुसार समुद्रमंथनातून अमृताचा कलश घेऊन धन्वंतरी प्रकट झाले. त्यांना आयुर्वेदाचे दैवत मानले जाते. धन्वंतरी पूजन करताना त्यांच्या प्रतिमेसमोर किंवा चित्रासमोर स्वच्छ जागी पाट मांडून फुले, नैवेद्य आणि दीप अर्पण केला जातो. आयुर्वेदाशी जोडलेले वैद्य आणि औषधविक्रेते या दिवशी विशेष पूजा करतात.

घरगुती पूजेत आरोग्यासाठी प्रार्थना केली जाते. कुटुंबाचे निरोगी आयुष्य आणि सर्वांचे कल्याण हीच यामागची भावना असते. पूजेची पद्धत कुटुंबागणिक आणि कुलाचारानुसार थोडी बदलते, त्यामुळे घरातील जाणत्या मंडळींची रीत पाळणे योग्य ठरते.

यमदीपदानाची परंपरा

संध्याकाळी, प्रदोषकाळात, घराच्या दाराबाहेर किंवा अंगणात दक्षिण दिशेकडे तोंड करून एक दीप लावण्याची रीत आहे. यालाच यमदीपदान म्हणतात. अकाली मृत्यू टळावा आणि कुटुंबाचे रक्षण व्हावे, अशी यामागची श्रद्धा आहे. हा दीप पिठाचा किंवा मातीचा वापरून लावला जातो, असे प्रदेशानुसार सांगितले जाते.

यासोबत यम आणि राजा हिमाच्या मुलाची लोककथा सांगितली जाते. लग्नानंतर चौथ्या दिवशी मृत्यू येणार असताना त्याच्या पत्नीने दिव्यांच्या प्रकाशाने आणि गोष्टींनी यमाला रोखले, अशी ही कथा आहे. ही कथा लोकपरंपरेत सांगितली जाते आणि तिचे तपशील ठिकाणानुसार वेगळे असू शकतात.

खरेदीची रीत

या दिवशी नवे भांडे, सोने-चांदी किंवा झाडू खरेदी करण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे. नवी वस्तू घरात येणे हे शुभ आणि समृद्धीचे चिन्ह मानले जाते. मात्र खरेदी हा केवळ रिवाज आहे, पूजेचा अनिवार्य भाग नाही. ऐपतीनुसार छोटी वस्तू घेतली तरी रीत पाळली जाते.

पूजा आणि दीपदान कसे कराल

सकाळी घर स्वच्छ करून अंगणात रांगोळी काढावी. दिवसभर पूजेची तयारी करून संध्याकाळी प्रदोषकाळात धन्वंतरी पूजन करावे. त्यानंतर यमदीपदान करावे. वेळ पाहण्यासाठी स्थानिक पंचांग किंवा मुहूर्त पाहणे उपयुक्त ठरते, कारण प्रदोषाची वेळ गावानुसार थोडी बदलते.

प्रदेशानुसार फरक

महाराष्ट्रात कोकण, देश, विदर्भ आणि मराठवाड्यात पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांत थोडा फरक दिसतो. काही घरांत धने आणि गूळ यांचा नैवेद्य दाखवण्याची रीत आहे. काही ठिकाणी लक्ष्मी आणि कुबेरपूजनही याच दिवशी केले जाते. तुमच्या घराची जी परंपरा आहे तीच तुमच्यासाठी योग्य, कारण सण हा कुलाचाराशी जोडलेला असतो.

या दिवसाचा खरा संदेश साधा आहे: आधी आरोग्य, मग संपत्ती. यंदा पंचांग पाहून वेळ ठरवा, घरच्यांसोबत दीप लावा आणि कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी मनापासून प्रार्थना करा.

धनत्रयोदशीची पूजा आणि यमदीपदान

  1. घर स्वच्छ करा सकाळी घर आणि अंगण स्वच्छ करून रांगोळी काढा. पूजेची जागा तयार ठेवा.
  2. प्रदोषकाळ पाहा स्थानिक पंचांगातून त्या दिवसाच्या प्रदोषकाळाची वेळ पाहून ठेवा.
  3. धन्वंतरी पूजन करा स्वच्छ पाटावर प्रतिमा किंवा चित्र ठेवून फुले, दीप आणि नैवेद्य अर्पण करा आणि आरोग्यासाठी प्रार्थना करा.
  4. यमदीपदान करा संध्याकाळी दारात दक्षिण दिशेकडे तोंड करून एक दीप लावा आणि कुटुंबाच्या रक्षणाची प्रार्थना करा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

यमदीपदान नेमके किती वाजता करावे?

प्रदोषकाळ सूर्यास्तानंतर सुरू होतो आणि त्याची वेळ गावानुसार थोडी बदलते. म्हणून स्थानिक पंचांगातील वेळ पाहावी. वेळ चुकल्यास अंधार पडल्यानंतर लवकरात लवकर दीप लावावा.

धनत्रयोदशी दोन दिवस आली तर कोणत्या दिवशी करावी?

काही वर्षी त्रयोदशी तिथी दोन दिवसांना स्पर्श करते. अशा वेळी प्रदोषकाळात जी तिथी असते त्या दिवशी सण साजरा करण्याची रीत आहे. निर्णय घेण्यासाठी पंचांग पाहावे.

सोने खरेदी केले नाही तर चालेल का?

नाही, खरेदी ही रूढी आहे, पूजेचा अनिवार्य भाग नाही. ऐपत नसेल तर एखादे लहान भांडे किंवा झाडू घेतला तरी चालते. मुख्य भर पूजन आणि दीपदानावर असतो.

Dharmayana Background

संपूर्ण Dharmayana अनुभवासाठी

Dharmayana App

Google PlayApp Store