Dharmayana

दीप अमावस्या माहिती: दिव्यांची पूजा आणि गटारी अमावस्येतील फरक

दिव्यांना मान, श्रावणाची शांत सुरुवात

Aditya Pandey

Aditya Pandey

21 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे

दीप अमावस्या माहिती: दिव्यांची पूजा आणि गटारी अमावस्येतील फरक

दीप अमावस्या माहिती शोधणाऱ्यांना सर्वात आधी हे सांगावे लागते की ही आषाढ महिन्याच्या अमावस्येला केली जाणारी दिव्यांची पूजा आहे. महाराष्ट्रात अनेक घरांमध्ये या दिवशी घरातील दिवे घासूनपुसून स्वच्छ केले जातात, त्यांची पूजा होते आणि संध्याकाळी ते उजळले जातात. मात्र याच अमावस्येला काही ठिकाणी गटारी अमावस्या म्हणूनही ओळखले जाते, आणि दोन्हींचा स्वभाव एकमेकांपासून वेगळा आहे. हा लेख दोघांतील फरक समजावून सांगतो.

दीप अमावस्या म्हणजे काय

आषाढ अमावस्येनंतर श्रावण महिना सुरू होतो. श्रावण हा व्रते, उपवास आणि सणांचा महिना मानला जातो. त्याआधीचा हा दिवस घर आणि मन दोन्ही स्वच्छ करण्याचा मानला जातो. दिवा हे प्रकाशाचे, ज्ञानाचे आणि मंगलाचे प्रतीक आहे. म्हणून अंधार असलेल्या अमावस्येच्या दिवशी दिव्यांची पूजा करण्याला अर्थ आहे, असे परंपरा सांगते.

दिव्यांची पूजा कशी केली जाते

घरात वापरले जाणारे समयी, निरांजन, पणत्या आणि इतर दिवे या दिवशी चांगले घासून स्वच्छ केले जातात. पाटावर किंवा चौरंगावर ते मांडून त्यांना हळद, कुंकू आणि अक्षता वाहिल्या जातात. फुले अर्पण करून नैवेद्य दाखवला जातो आणि संध्याकाळी दिवे उजळून आरती केली जाते. अनेक घरांमध्ये गोडाचा नैवेद्य केला जातो, पण त्याचे स्वरूप कुटुंबानुसार बदलते. पूजेचा मुख्य भाव कृतज्ञतेचा असतो: रोज घरात उजेड देणाऱ्या दिव्याला एक दिवस मान देणे.

गटारी अमावस्या काय आहे

गटारी अमावस्या हे नाव लोकव्यवहारातून आलेले आहे. श्रावण महिन्यात अनेक जण मांसाहार आणि मद्य वर्ज्य करतात. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वीच्या अमावस्येला काही जण मेजवानीचा दिवस मानू लागले आणि त्याला हे नाव मिळाले. हा शास्त्रोक्त विधी नाही, तर लोकरूढी आहे. दीप पूजनाशी तिचा थेट संबंध नाही, आणि अनेक श्रद्धाळू कुटुंबांना हे नाव रुचतही नाही.

दोन्हींमधील फरक

  • स्वरूप: दीप अमावस्या ही पूजेची आणि स्वच्छतेची परंपरा आहे; गटारी ही श्रावणापूर्वीची सामाजिक रूढी आहे.
  • उद्देश: दीप पूजनात कृतज्ञता आणि मंगल प्रकाश यांचा भाव आहे; गटारीमध्ये श्रावणाआधी आवडीचे पदार्थ खाऊन घेणे हा भाव आहे.
  • आचरण: एकाच तिथीला दोन्ही गोष्टी होतात, पण त्या एकमेकांचा भाग नाहीत. तुम्ही दिव्यांची पूजा करू शकता आणि गटारीचा भाग टाळू शकता, हा निर्णय कुटुंबाच्या परंपरेवर अवलंबून आहे.

दीप अमावस्या कथा आणि लोकमान्यता

दीप अमावस्या कथा म्हणून एकच सर्वमान्य कथा सांगता येत नाही. वेगवेगळ्या भागांत आणि कुटुंबांत वेगवेगळ्या कथा सांगितल्या जातात, आणि काही ठिकाणी केवळ पूजेची प्रथा चालू असते, कथा नसते. त्यामुळे तुमच्या घरात जी कथा वाचली किंवा सांगितली जाते तीच तुमच्या परंपरेची कथा मानावी. कथा कोणतीही असो, केंद्रस्थानी दिवा आणि त्याचे प्रतीक असते.

तुम्ही काय करू शकता

तिथी कधी लागते ते पाहण्यासाठी तुमचे पंचांग उघडा. अमावस्या तिथी कोणत्या दिवशी आणि कोणत्या वेळी आहे, हे दरवर्षी बदलते. त्यानुसार दिवे घासून ठेवा, संध्याकाळी पूजा करा आणि कुटुंबासोबत आरती म्हणा. श्रावणाची सुरुवात स्वच्छ घराने आणि शांत मनाने करणे हेच या दिवसाचे सार आहे.

दीप अमावस्येला दिव्यांची पूजा कशी करावी

  1. दिवे स्वच्छ करा घरातील सर्व दिवे, समया आणि निरांजने घासून, पुसून कोरडी करा.
  2. दिवे मांडा पाटावर किंवा चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र घालून त्यावर दिवे मांडा.
  3. पूजा करा दिव्यांना हळद, कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहा आणि नैवेद्य दाखवा.
  4. दिवे उजळा संध्याकाळी दिवे उजळा आणि आरती म्हणून पूजा पूर्ण करा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

दीप पूजनासाठी कोणते दिवे घ्यावेत?

घरात आणि देवघरात वापरले जाणारे सर्व दिवे, म्हणजे समया, निरांजने आणि पणत्या, पूजेसाठी घेतले जातात. तुमच्याकडे खास पितळी किंवा चांदीचे दिवे असतील तर ते सर्वात आधी घासून घ्या. पूजेनंतर दिवे लगेच परत ठेवू नका, ते संध्याकाळी उजळले जातात.

अमावस्या तिथी दोन दिवसांत विभागली गेली तर पूजा कधी करावी?

अमावस्या तिथी कधी लागते आणि कधी संपते हे दरवर्षी वेगळे असते, कधी ती दोन दिवसांत विभागलेली दिसते. अशा वेळी तुमच्या पंचांगात सांगितलेली वेळ पाहावी आणि कुटुंबातील ज्येष्ठांच्या प्रथेनुसार संध्याकाळची पूजा ठरवावी.

गटारी साजरी न करता दीप अमावस्या पाळता येते का?

हो, करू शकता. दीप पूजन हे वेगळे आहे आणि गटारीची मेजवानी वेगळी आहे. अनेक कुटुंबे फक्त दिव्यांची पूजा करून श्रावणाची सुरुवात साधेपणाने करतात. निर्णय तुमच्या कुटुंबाच्या श्रद्धेवर आणि परंपरेवर अवलंबून आहे.

Dharmayana Background

संपूर्ण Dharmayana अनुभवासाठी

Dharmayana App

Google PlayApp Store