दसरा आणि सोने वाटण्याची प्रथा: आपट्याच्या पानांचे महत्त्व
आपट्याच्या पानांत सोन्याइतकी आपुलकी

Abhilash Ramakrishna
22 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
दसरा सण महत्त्व समजून घ्यायचे असेल, तर आधी त्याचे नाव उलगडावे लागते. दसरा म्हणजे विजयादशमी, म्हणजे अश्विन शुक्ल दशमीचा दिवस. महाराष्ट्रात हा सण वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक मानला जातो आणि सीमोल्लंघन, शस्त्र व अवजारांची पूजा आणि आपट्याची पाने एकमेकांना देऊन "सोने घ्या, सोन्यासारखे रहा" असे म्हणण्याची प्रथा यामुळे तो खास ठरतो.
विजयादशमी म्हणजे काय
नवरात्रीचे नऊ दिवस संपल्यावर येणारा दहावा दिवस म्हणजे विजयादशमी. पंचांगात तो अश्विन शुक्ल दशमीला येतो, आणि त्याची नेमकी तारीख दरवर्षी चांद्र कालगणनेनुसार बदलते. त्यामुळे सणाची तारीख वर्षानुवर्षे सारखी नसते; ती तुमच्या पंचांगातून पाहावी.
या दिवसाला विजयाचा दिवस मानले जाते. नवीन कामाची सुरुवात, नवी खरेदी किंवा एखादा शुभ संकल्प करण्यासाठी हा दिवस चांगला समजला जातो. अनेक घरांत त्यामुळेच या दिवशी काही ना काही नवे सुरू केले जाते.
दसऱ्याशी जोडलेल्या कथा
दसऱ्याशी दोन प्रमुख कथा जोडल्या जातात. एका परंपरेनुसार या दिवशी श्रीरामांनी रावणाचा पराभव केला, म्हणून उत्तर भारतात रावणदहन केले जाते. दुसऱ्या परंपरेनुसार देवी दुर्गेने महिषासुराचा वध केला, आणि नवरात्र व विजयादशमी त्या विजयाशी जोडली जाते.
प्रदेशानुसार कथेवर दिला जाणारा भर बदलतो. महाराष्ट्रात देवीची नवरात्र उपासना आणि त्यानंतरचे सीमोल्लंघन ही परंपरा विशेषत्वाने पाळली जाते. दोन्ही कथांचा गाभा एकच आहे: अधर्मावर धर्माचा आणि अहंकारावर सद्गुणांचा विजय.
सीमोल्लंघन आणि शस्त्रपूजा
पूर्वीच्या काळात राजे आणि योद्धे दसऱ्याच्या दिवशी गावाची सीमा ओलांडून मोहिमेवर निघत, याला सीमोल्लंघन म्हणतात. आजही अनेक ठिकाणी संध्याकाळी गावाच्या वेशीबाहेर किंवा मोकळ्या जागी जाऊन आपट्याच्या झाडाची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
याच दिवशी शस्त्रे, अवजारे, वह्या, वाहने आणि कामाची साधने स्वच्छ करून त्यांची पूजा केली जाते. शेतकरी नांगर आणि औजारांची, व्यापारी वहीखात्यांची, तर विद्यार्थी पुस्तकांची पूजा करतात. आपण ज्या साधनांवर उपजीविका करतो, त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे हा यामागचा भाव आहे.
आपट्याच्या पानांचे महत्त्व
सोने वाटण्याची प्रथा म्हणजे आपट्याची पाने एकमेकांना देणे. ही पाने प्रतीकात्मक अर्थाने सोने मानली जातात. मोठ्यांना पाने देऊन नमस्कार केला जातो आणि मित्रमंडळी व शेजारी एकमेकांना पाने देऊन शुभेच्छा देतात. यातून जुने मतभेद विसरून नव्याने नाते जोडण्याची संधी मिळते.
या प्रथेमागे एक लोकप्रिय कथा सांगितली जाते. कौत्स नावाच्या शिष्याला गुरुदक्षिणा द्यायची होती आणि त्यासाठी राजा रघूकडे सोन्याची याचना केली. त्या वेळी आपट्याच्या झाडावर सोन्याचा वर्षाव झाला, असे सांगितले जाते. या कथेची वेगवेगळी रूपे प्रचलित आहेत.
आपट्याच्या पानांना हृदयाच्या आकाराचे रूप असते, आणि अनेकांना ते प्रेम व आपुलकीचे प्रतीक वाटते. पाने तोडताना मात्र झाडाला इजा होणार नाही याची काळजी घ्यावी; गरजेपुरतीच पाने घ्यावीत.
आजच्या काळात दसरा कसा साजरा करावा
सकाळी घराची स्वच्छता करून दाराला झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावले जाते आणि देवपूजा, नैवेद्य यांनी दिवसाची सुरुवात होते. अनेक घरांत गोडाचे जेवण केले जाते. संध्याकाळी आपट्याची पाने घेऊन मोठ्यांचा आशीर्वाद घेतला जातो.
शहरात आपट्याचे झाड सहज मिळत नाही, तेव्हा जवळच्या मंदिरात किंवा बाजारात उपलब्ध असलेली पाने वापरता येतात. महत्त्वाचे आहे ते देण्याघेण्यातला भाव. यंदा एखाद्या दुरावलेल्या नातेवाईकाला किंवा मित्राला भेटून पान देणे, हीच या प्रथेची खरी उपयुक्तता आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
दसरा कोणत्या तारखेला येतो आणि ती दरवर्षी का बदलते?
दसरा अश्विन शुक्ल दशमीला येतो, पण चांद्र कालगणनेमुळे इंग्रजी तारीख दरवर्षी बदलते, साधारणपणे सप्टेंबर-ऑक्टोबरच्या दरम्यान. नेमकी तारीख आणि मुहूर्त त्या वर्षाच्या मराठी पंचांगात पाहावा.
आपट्याची पाने मिळाली नाहीत तर काय करावे?
असे करता येते. काही ठिकाणी पर्याय म्हणून कांचन किंवा शमीची पाने वापरण्याची परंपरा आहे, पण हा स्थानिक आणि कौटुंबिक प्रघाताचा भाग आहे. आपल्या कुलाचाराप्रमाणे आणि मोठ्यांच्या सल्ल्यानुसार निर्णय घ्यावा.
आपट्याची पाने तोडणे योग्य आहे का?
चुकीचे नाही, पण झाडाला इजा होणार नाही अशा रीतीने केवळ गरजेपुरतीच पाने तोडावीत. फांद्या मोडणे किंवा झाड ओरबाडणे टाळावे, कारण सण निसर्गाप्रती कृतज्ञतेचा आहे, हानीचा नाही.


