चंपाषष्ठी माहिती: खंडोबाचा षड्रात्रोत्सव आणि महत्त्व
येळकोट येळकोट जय मल्हार

Kushal K
19 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
चंपाषष्ठी माहिती थोडक्यात अशी: मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील षष्ठी तिथीला साजरा होणारा हा खंडोबाचा मोठा उत्सव आहे. प्रतिपदेपासून षष्ठीपर्यंत सहा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवाला षड्रात्रोत्सव किंवा चंपाषष्ठी नवरात्र म्हणतात. महाराष्ट्रातील अनेक घरांचे कुलदैवत खंडोबा आहे, म्हणूनच या दिवसाला कुळाचाराच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व आहे.
खंडोबा कोण आहेत
खंडोबा म्हणजे मल्हारी मार्तंड, महाराष्ट्र आणि कर्नाटकात भक्तिभावाने पुजले जाणारे लोकदैवत. त्यांना भगवान शंकराचे रूप मानले जाते. त्यांना अनेक ठिकाणी जेजुरीचा खंडोबा म्हणूनही ओळखतात. भंडारा म्हणजे हळद हा त्यांच्या पूजेचा खास भाग आहे, आणि "येळकोट येळकोट जय मल्हार" हा त्यांचा जयघोष आहे.
अनेक कुटुंबांत लग्नकार्य, जावळ आणि इतर शुभ प्रसंगी खंडोबाला कुलदैवत म्हणून पूजण्याची परंपरा आहे. त्यांच्या पत्नी म्हाळसा आणि बाणाई यांचीही कथा आणि पूजा या परंपरेशी जोडलेली आहे.
मणि-मल्ल दैत्यांची कथा
चंपाषष्ठीशी जोडलेली मुख्य कथा मणि आणि मल्ल या दोन दैत्यांची आहे. त्यांच्या उपद्रवाने ऋषी आणि देव त्रस्त झाले, तेव्हा शंकराने मार्तंड भैरवाचे रूप घेऊन त्यांच्याशी युद्ध केले, असे कथा सांगते. परंपरेनुसार हे युद्ध सहा दिवस चालले आणि षष्ठीला मणिमल्लांचा पराभव झाला.
या कथेचे तपशील गावोगावी आणि गायकांनुसार थोडे वेगळे सांगितले जातात. पण सहा दिवसांचे युद्ध आणि षष्ठीचा विजय हा गाभा सर्वत्र सारखाच आहे.
षड्रात्रोत्सव कसा चालतो
घटस्थापनेपासून उत्सवाची सुरुवात होते, असे अनेक कुटुंबांत आणि देवस्थानांत पाहायला मिळते. सहा दिवस दिवा अखंड ठेवणे, खंडोबाची नित्य पूजा, आरती आणि भंडारा अर्पण करणे असे या काळात केले जाते. काही घरांत या काळात कांदा, लसूण आणि मांसाहार वर्ज्य मानला जातो.
संध्याकाळी खंडोबाची गाणी, जागरण आणि गोंधळ किंवा जागरणाची परंपरा काही भागांत आहे. प्रत्येक घराचा कुळाचार वेगळा असू शकतो, त्यामुळे आपल्या घरातील मोठ्यांकडून विधी विचारून घेणे चांगले.
षष्ठीचा दिवस: तळी भरणे आणि नैवेद्य
षष्ठीच्या दिवशी खंडोबाची विशेष पूजा केली जाते. तळी भरणे हा या पूजेतील महत्त्वाचा विधी आहे. ताम्हनात किंवा परातीत विड्याची पाने, सुपारी, भंडारा, खोबरे आणि पैसा ठेवून "येळकोट येळकोट जय मल्हार" म्हणत ते तीन वेळा उचलले जाते.
नैवेद्य म्हणून वांग्याचे भरीत आणि कणकेचे रोट अर्पण करण्याची प्रथा खंडोबाच्या उत्सवात प्रसिद्ध आहे. या काळात वांगी, कांदे आणि मुळा यांचा वापर विशेषत्वाने होतो. भरीत-रोटीचा हा नैवेद्य अनेक घरांत षष्ठीच्या जेवणाचा केंद्रबिंदू असतो.
जेजुरी आणि इतर क्षेत्रे
जेजुरी हे खंडोबाचे सर्वात प्रसिद्ध क्षेत्र आहे. तिथे चंपाषष्ठीला देवस्थानात विशेष कार्यक्रम होतात आणि भाविक मोठ्या संख्येने येतात. जेजुरीप्रमाणेच पाली (सातारा जिल्हा), निमगाव, माळेगाव आणि इतर ठिकाणीही खंडोबाची प्रसिद्ध ठाणी आहेत.
प्रत्येक क्षेत्रातील उत्सवाच्या पद्धती थोड्या वेगळ्या असतात. जेजुरीला जाणे शक्य नसेल, तर घरीच कुळाचाराप्रमाणे पूजा करणे पुरेसे मानले जाते.
तुम्ही काय करू शकता
तुमच्या घरात खंडोबा कुलदैवत असेल, तर सहा दिवसांचे नियम, तळी भरण्याची पद्धत आणि नैवेद्य यांबाबत घरातील मोठ्यांशी बोलून ठरवा. तिथीची अचूक वेळ दरवर्षीच्या पंचांगातून पाहा, कारण ती चांद्र कालगणनेनुसार बदलते.
कुलदैवत खंडोबा नसेल, तरी श्रद्धेने दर्शन घेणे किंवा भंडारा अर्पण करणे यात कोणतीही अडचण नाही. महत्त्वाची आहे ती भक्ती आणि कुळाचाराचा आदर.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
चंपाषष्ठी दरवर्षी एकाच तारखेला येते का?
नाही. चंपाषष्ठी ही तिथी असल्याने चांद्र कालगणनेनुसार तिची इंग्रजी तारीख दरवर्षी बदलते. नेमकी तारीख आणि वेळ त्या वर्षीच्या मराठी पंचांगात पाहावी.
चंपाषष्ठीला सहा दिवस उपवास करावा लागतो का?
सहा दिवसांचा संपूर्ण उपवास करणे बंधनकारक नाही, कारण कुळाचार घराघरांत वेगळा असतो. काही कुटुंबे सहा दिवस नियम पाळतात, तर काही फक्त षष्ठीला पूजा आणि नैवेद्य करतात. आपल्या घरची परंपरा मोठ्यांकडून समजून घ्या.
तळी भरणे म्हणजे काय आणि ते कसे करतात?
तळी भरणे म्हणजे ताम्हनात विड्याची पाने, सुपारी, भंडारा आणि खोबरे ठेवून जयघोष करत ते तीन वेळा उचलणे. पूर्ण घट बसवला नसेल, तरी काही कुटुंबे साधेपणाने षष्ठीला हा विधी करतात. कुळाचारानुसार तपशील बदलू शकतात.


