भाऊबीज: यम-यमुनेची कथा आणि ओवाळण्याची पद्धत
बहीण-भावाच्या नात्याचा गोड सण

Sunil Chaurasia
21 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
भाऊबीज कथा आणि महत्त्व समजून घ्यायचे असेल, तर सुरुवात यम आणि यमुना या भावंडांच्या भेटीपासून करावी लागते. दिवाळीच्या शेवटच्या दिवशी बहीण भावाला ओवाळते, भाऊ तिला ओवाळणी देतो आणि दोघांमधील प्रेमाचे बंध पुन्हा घट्ट होतात. या दिवसाला यम द्वितीया असेही म्हणतात. बहीण-भावाच्या नात्याचा हा सण मराठी घराघरांत मोठ्या जिव्हाळ्याने साजरा होतो.
यम आणि यमुनेची कथा
परंपरेतील कथेनुसार यम आणि यमुना ही सूर्यदेवाची मुले, म्हणजे सख्खी भावंडे. यमुना भावाला वारंवार आपल्या घरी जेवायला बोलावत असे. पण आपल्या कामात गुंतलेल्या यमाला ते निमंत्रण पाळायला वेळच मिळत नसे.
एके दिवशी यम बहिणीच्या घरी गेला. यमुनेने त्याला प्रेमाने ओवाळले, कपाळाला टिळा लावला आणि आवडीचे पक्वान्न जेवायला वाढले. बहिणीच्या या आपुलकीने यम प्रसन्न झाला आणि त्याने तिला वर मागायला सांगितले. यमुनेने मागितले की या दिवशी जी बहीण आपल्या भावाला ओवाळेल आणि जो भाऊ बहिणीच्या घरी जेवेल, त्याला यमाची भीती राहू नये. यमाने तथास्तु म्हटले, असे परंपरा सांगते.
तिथी आणि नाव
भाऊबीज कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला येते. दिवाळीच्या पाच दिवसांच्या मालिकेत वसुबारस, धनत्रयोदशी, नरकचतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन झाल्यानंतर हा सण येतो. महाराष्ट्रातील पंचांगात हा दिवस भाऊबीज या नावानेच दिलेला असतो. अचूक वार आणि वेळ दरवर्षी पंचांगात पाहून घ्यावी, कारण तिथी दरवर्षी बदलते.
यम द्वितीया हे नाव थेट कथेतील यमराजाकडे निर्देश करते. काही भागांत हा सण भाईदूज किंवा भैयादूज म्हणूनही ओळखला जातो. महाराष्ट्रात मात्र भाऊबीज हेच नाव रूढ आहे.
ओवाळण्याची पद्धत
सकाळी लवकर उठून, अभ्यंगस्नान करून भाऊ तयार होतो. बहीण पाट किंवा आसन मांडते आणि त्यावर भावाला बसवते. तबकात निरांजन, कुंकू, अक्षता, सुपारी आणि मिठाई ठेवलेली असते.
- आधी बहीण भावाच्या कपाळाला कुंकवाचा टिळा लावते आणि अक्षता वाहते.
- मग निरांजनाने भावाला ओवाळते आणि त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते.
- त्यानंतर भावाला आवडीचे जेवण किंवा गोड पदार्थ खाऊ घालते.
- शेवटी भाऊ बहिणीला ओवाळणी देतो. ही ओवाळणी पैसे, साडी किंवा भेटवस्तू अशी कोणत्याही स्वरूपाची असू शकते.
ओवाळणीचे मोल किती आहे यापेक्षा त्यामागची भावना महत्त्वाची मानली जाते.
भाऊबीजेचे महत्त्व
या सणाचा गाभा नात्याची कृतज्ञता आणि जपणूक हा आहे. बहीण भावाच्या सुखासाठी प्रार्थना करते आणि भाऊ बहिणीच्या पाठीशी उभे राहण्याचे मनाशी वचन देतो. कथेतील यमाचा वर या नात्याला सुरक्षिततेचे अधिष्ठान देतो, असे मानले जाते.
लग्न होऊन दुसऱ्या घरी गेलेल्या बहिणीला माहेरी जाण्याचे आणि भावाला बहिणीच्या घरी जाण्याचे निमित्त या सणाने दिले आहे. धावपळीच्या आयुष्यात भेटीगाठी कमी होतात, तेव्हा एक ठरलेला दिवस नात्याला नवा उजाळा देतो.
आजच्या काळात भाऊबीज
बहीण आणि भाऊ वेगवेगळ्या शहरांत किंवा देशांत असतील, तर अनेक कुटुंबे व्हिडिओ कॉलवर ओवाळण्याची पद्धत पाळतात आणि ओवाळणी ऑनलाईन पाठवतात. सख्खा भाऊ नसेल, तर चुलत भाऊ, मानलेला भाऊ किंवा जवळच्या नात्यातील पुरुषाला ओवाळण्याची प्रथाही अनेक घरांत दिसते.
भावाने बहिणीला दिलेला वेळ आणि मनापासून केलेला संवाद हीच खरी भेट आहे. या दिवशी जुने रुसवे विसरून नात्यात पुन्हा गोडवा आणावा, हा या सणाचा सोपा आणि जिव्हाळ्याचा संदेश आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
भाऊबीजेला भावाने बहिणीकडे जायचे की बहिणीने भावाकडे?
काही भागांत बहीण भावाच्या घरी जाते, तर काही ठिकाणी भाऊ बहिणीच्या घरी जेवायला जातो. यम-यमुनेच्या कथेत यम यमुनेच्या घरी जेवायला गेला, म्हणून भावाने बहिणीकडे जाण्याची प्रथा अनेक कुटुंबांत आहे. कुटुंबाच्या परंपरेनुसार दोन्ही पद्धती चालतात.
सख्खी बहीण किंवा सख्खा भाऊ नसेल तर भाऊबीज कशी साजरी करावी?
अनेक कुटुंबांत बहिणीला नसले तरी भावाला ओवाळणारी चुलत किंवा मानलेली बहीण असते. बहीण नसेल, तर जवळची नातलग स्त्री भावाला ओवाळू शकते, अशी प्रथा काही घरांत आहे. यामागे नात्याची भावना महत्त्वाची मानली जाते.
भाऊबीजेला ओवाळणी म्हणून काय द्यावे?
ओवाळणीचा आकार ठरलेला नाही. पैसे, साडी, दागिना किंवा एखादी आवडती वस्तू देता येते, आणि भावाच्या कुवतीनुसार तो निर्णय घेतला जातो. बहिणीसाठी मनापासून दिलेली लहानशी भेटही तितकीच मोलाची मानली जाते.


