बैलपोळा: शेतकऱ्यांच्या सर्जा-राजाचा सण
कष्टाच्या साथीदाराला कृतज्ञतेचा नमस्कार

Sunil Chaurasia
21 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
बैलपोळा सण माहिती थोडक्यात सांगायची तर हा शेतकऱ्याने आपल्या बैलांप्रती व्यक्त केलेल्या कृतज्ञतेचा सण आहे. वर्षभर नांगर, वखर आणि गाडी ओढणाऱ्या बैलांना या दिवशी कामातून पूर्ण विश्रांती दिली जाते. त्यांना न्हाऊ घालून सजवले जाते, पूजा केली जाते आणि गोडाचा नैवेद्य खाऊ घातला जातो. महाराष्ट्रात विशेषतः ग्रामीण भागात हा सण मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो.
बैलपोळा केव्हा साजरा होतो
बैलपोळा श्रावण महिन्याच्या अमावास्येला साजरा केला जातो. म्हणूनच त्याला अनेक ठिकाणी पिठोरी अमावास्या किंवा श्रावणी अमावास्या असेही म्हणतात. महाराष्ट्र अमान्त पंचांग पाळतो, त्यामुळे इथे हा सण श्रावण अमावास्येला येतो. तारीख दरवर्षी बदलते, कारण ती चांद्र पंचांगानुसार ठरते. त्यामुळे नेमका दिवस पाहण्यासाठी स्थानिक पंचांग किंवा कॅलेंडर तपासणे योग्य ठरते.
हा काळ शेतीच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असतो. पावसाळी पेरण्या आटोपलेल्या असतात, खुरपणी, निंदणी आणि मशागतीची धावपळ थोडी कमी झालेली असते. अशा वेळी बैलांना विश्रांती देऊन त्यांच्याविषयी आभार मानण्याचा हा दिवस येतो.
बैलांना सजवण्याची तयारी
सणाच्या दिवशी सकाळी शेतकरी बैलांना नदी, ओढा किंवा विहिरीवर नेऊन स्वच्छ धुतात. अंग घासून चमकवले जाते, शिंगे घासून रंगवली जातात. शिंगांना लाल, हिरवा, निळा असे रंग लावण्याची पद्धत अनेक गावांत आहे.
सजावटीत साधारणपणे या गोष्टी दिसतात:
- पाठीवर रंगीत झूल किंवा नक्षीदार कापड
- गळ्यात घुंगरांच्या माळा, कवड्यांच्या माळा आणि घंटा
- शिंगांवर बाशिंग, गोंडे आणि रंगीत फिती
- अंगावर ठिपके, गोंदण किंवा नक्षी रंगाने काढलेली
या दिवशी बैलांच्या खांद्याला जू लावले जात नाही. कामातून पूर्ण सुटी, हाच या सणाचा मुख्य भाव आहे.
पोळा पूजा कशी केली जाते
सजवलेल्या बैलांची घरी किंवा गोठ्यात पूजा केली जाते. घरातील स्त्री बैलांना ओवाळते, कपाळाला हळद-कुंकू लावते आणि पायांवर पाणी घालते. काही ठिकाणी शेतकरी स्वतः बैलांचे पाय धुऊन नमस्कार करतो. पूजा पद्धत कुटुंबानुसार आणि गावानुसार थोडी वेगळी असू शकते.
पूजेनंतर बैलांना पुरणपोळी, कणकेचे गोड गोळे किंवा गूळ-भाकरीचा नैवेद्य दिला जातो. वर्षभर कष्ट करणाऱ्या जनावराला पोटभर गोड खाऊ घालणे, ही यामागची भावना आहे.
गावातील मिरवणूक आणि सामूहिक पोळा
अनेक गावांत दुपारी किंवा संध्याकाळी सर्व बैलजोड्या सजवून गावाच्या वेशीजवळ किंवा मारुती मंदिरासमोर आणल्या जातात. तिथे ढोल, ताशे आणि सनईच्या गजरात त्यांची मिरवणूक निघते. गावातील पाटील किंवा प्रमुख मंडळी पूजा करतात आणि मग बैल गावातून फिरवले जातात.
काही ठिकाणी सर्वांत छान सजवलेल्या बैलजोडीला बक्षीस दिले जाते. विदर्भात पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी तान्हा पोळा साजरा होतो. त्यात लहान मुले लाकडी किंवा मातीचे बैल सजवून घेऊन येतात.
बैलांचे नाते आणि सण काय शिकवतो
शेतकऱ्यासाठी बैल हे फक्त काम करणारे जनावर नसते, ते कुटुंबाचा भाग असते. अनेक घरांत बैलांना सर्जा, राजा, ढवळ्या, पवळ्या अशी प्रेमाची नावे दिलेली असतात. या सणात ते नाते उघडपणे दिसते.
यंत्रे आणि ट्रॅक्टर आल्यानंतरही अनेक शेतकरी पोळा तितक्याच श्रद्धेने साजरा करतात. ज्यांच्याकडे आता बैल नाहीत, ते मातीच्या बैलांची पूजा करतात. आपल्या कष्टात साथ देणाऱ्यांप्रती कृतज्ञता ठेवावी, हा या सणाचा साधा आणि खरा संदेश आहे.
यंदा पोळा साजरा करताना
जर तुमच्या घरी बैल असतील, तर त्या दिवशी त्यांना कामावर न लावता विश्रांती द्या. शहरात राहात असाल, तर गावाकडे गेलेल्या नातेवाईकांसोबत सण अनुभवता येईल किंवा मुलांना मातीच्या बैलाची पूजा करायला शिकवता येईल. सजावटीसाठी बैलांना इजा होणार नाही असे सौम्य, नैसर्गिक रंग वापरणे चांगले.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
बैलपोळा सर्वच गावांत एकाच पद्धतीने साजरा होतो का?
काही कुटुंबे आणि गावे हा सण नेमका एकाच दिवशी करत नाहीत. पूजेची पद्धत आणि नैवेद्य कुटुंबानुसार, गावानुसार वेगळा असतो. आपल्या गावातील प्रथा आणि स्थानिक पंचांग हेच प्रमाण मानावे.
घरी बैल नसतील तर पोळा कसा साजरा करावा?
अशा वेळी मातीचे किंवा लाकडी बैल आणून त्यांची पूजा केली जाते. अनेक शहरी कुटुंबे आणि लहान मुले असेच करतात, आणि नैवेद्य म्हणून पुरणपोळी ठेवली जाते. विदर्भातील तान्हा पोळा याच परंपरेचा भाग आहे.
बैलांना रंगवताना कोणती काळजी घ्यावी?
सजावटीसाठी नैसर्गिक किंवा सौम्य रंग वापरावेत आणि डोळे, नाक यांपासून रंग दूर ठेवावा. जड किंवा टोचणारे दागिने घालू नयेत, कारण ते बैलाला त्रासदायक ठरू शकते. मिरवणुकीत मोठ्या आवाजाने जनावर बिचकू नये याची काळजी घ्यावी.


