अष्टविनायक यात्रा: आठ गणपतींची माहिती आणि दर्शनक्रम
आठ स्वयंभू गणपतींचा श्रद्धेचा प्रवास

Kushal K
18 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
अष्टविनायक यात्रा माहिती शोधणाऱ्या भाविकाला सर्वप्रथम हे समजून घ्यावे लागते की ही महाराष्ट्रातील आठ स्वयंभू गणपतींची प्रदक्षिणा आहे. मंदिरे पुणे आणि रायगड जिल्ह्यांत पसरलेली आहेत. परंपरेनुसार यात्रा मोरगावच्या मयुरेश्वरापासून सुरू होते आणि पुन्हा मोरगावला येऊन पूर्ण होते. प्रवासाला साधारणपणे दोन ते तीन दिवस लागतात.
अष्टविनायक म्हणजे काय
अष्टविनायक म्हणजे आठ विनायक, म्हणजेच गणपतीची आठ विशेष स्थाने. या आठही ठिकाणच्या मूर्ती स्वयंभू मानल्या जातात, म्हणजे त्या कोणी घडवलेल्या नसून स्वतः प्रकट झाल्या असे भाविक मानतात. प्रत्येक स्थानाशी एक कथा आणि एक परंपरा जोडलेली आहे. त्यामुळे ही यात्रा केवळ प्रवास न राहता श्रद्धेचा एक क्रम बनते.
अष्टविनायक दर्शन क्रम
परंपरेने मानला जाणारा दर्शन क्रम असा आहे:
- मोरगाव येथील मयुरेश्वर
- सिद्धटेक येथील सिद्धिविनायक
- पाली येथील बल्लाळेश्वर
- महाड येथील वरदविनायक
- थेऊर येथील चिंतामणी
- लेण्याद्री येथील गिरिजात्मज
- ओझर येथील विघ्नेश्वर
- रांजणगाव येथील महागणपती
काही भाविक सोयीनुसार क्रम थोडा बदलतात, कारण सर्व मंदिरे एकाच मार्गावर नाहीत. मात्र पारंपरिक क्रम पाळण्याकडे अनेकांचा कल असतो.
आठ मंदिरांची थोडक्यात ओळख
मोरगावचे मयुरेश्वर मंदिर यात्रेची सुरुवात आणि सांगता मानले जाते. सिद्धटेकचा गणपती भीमा नदीच्या काठी आहे. पालीचा बल्लाळेश्वर भक्त बल्लाळाच्या कथेशी जोडला जातो. महाडचा वरदविनायक भाविकांच्या इच्छा पूर्ण करणारा मानला जातो. थेऊरचा चिंतामणी मनातील चिंता दूर करणारा म्हणून ओळखला जातो.
लेण्याद्रीचे मंदिर डोंगरातील एका गुहेत आहे आणि तिथे पोहोचण्यासाठी अनेक पायऱ्या चढाव्या लागतात. ओझरचा विघ्नेश्वर विघ्नांचा नाश करणारा मानला जातो. रांजणगावचा महागणपती हा अष्टविनायकातील शेवटचा टप्पा म्हणून पारंपरिक क्रमात येतो.
यात्रेचे नियोजन कसे करावे
दोन्ही जिल्ह्यांत पसरलेल्या मंदिरांमुळे अंतर बरेच होते, म्हणून आधी मार्ग आखून घ्यावा. पुण्याहून सुरुवात केल्यास पुणे जिल्ह्यातील मंदिरे एका टप्प्यात आणि रायगडमधील पाली व महाड दुसऱ्या टप्प्यात पाहता येतात. बहुतेक भाविक स्वतःचे वाहन किंवा भाड्याचे वाहन वापरतात. अनेक संस्था संघटित यात्राही आयोजित करतात.
लेण्याद्रीला पायऱ्या चढाव्या लागत असल्याने ज्येष्ठ नागरिकांनी त्यासाठी वेळ आणि शक्ती राखून ठेवावी. सकाळी लवकर निघाल्यास गर्दी कमी मिळते आणि दिवसाचा वेळ चांगला वापरता येतो. उत्सवाच्या दिवसांत, विशेषतः गणेशोत्सव आणि संकष्टी चतुर्थीला, मंदिरांत गर्दी जास्त असते.
दर्शनाची परंपरा आणि समजुती
परंपरेनुसार भाविक सर्व आठ दर्शने पूर्ण केल्यानंतर पुन्हा मोरगावला जाऊन दर्शन घेतात. असे केल्यावरच यात्रा पूर्ण झाली असे मानले जाते. प्रत्येक मंदिरात साधारणपणे दुर्वा, मोदक आणि नैवेद्य अर्पण करण्याची पद्धत आहे. मात्र पद्धती कुटुंबानुसार आणि गावानुसार थोड्या वेगळ्या असू शकतात.
अनेक कुटुंबे नवस पूर्ण करण्यासाठी किंवा एखाद्या शुभकार्यानंतर ही यात्रा करतात. यात्रेचा कालावधी आणि स्वरूप ठरवणे हा प्रत्येकाचा वैयक्तिक निर्णय असतो. काही जण सर्व दर्शने एकाच प्रवासात करतात, तर काही जण टप्प्याटप्प्याने.
यात्रेहून परतताना
यात्रा पूर्ण झाल्यावर घरी परतल्यावर कुटुंबासह गणपतीला नैवेद्य दाखवून आरती करण्याची प्रथा अनेक घरांत आहे. यात्रेत मिळालेला प्रसाद शेजाऱ्यांना आणि नातेवाइकांना वाटला जातो. जर एकाच वेळी आठही मंदिरे शक्य नसतील, तर आधी जवळची मंदिरे करून पुढच्या वेळी उरलेली करावीत. श्रद्धेने केलेला प्रत्येक टप्पा या यात्रेचा भाग मानला जातो.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
अष्टविनायक यात्रा किती दिवसांत पूर्ण होते?
अष्टविनायक यात्रा साधारणपणे दोन ते तीन दिवसांत पूर्ण होते, कारण मंदिरे पुणे आणि रायगड जिल्ह्यांत पसरलेली आहेत. वाहनाने मार्ग आखून आणि सकाळी लवकर निघाल्यास दिवसाला तीन ते चार मंदिरे पाहता येतात.
अष्टविनायकाचे दर्शन क्रम बदलून केले तर चालते का?
हो, क्रम बदलला तरी दर्शन ग्राह्य मानले जाते, कारण अनेक भाविक अंतर आणि सोयीनुसार मार्ग ठरवतात. मात्र परंपरेनुसार शेवटी मोरगावला परत जाऊन दर्शन घेतल्यावर यात्रा पूर्ण मानली जाते.
लेण्याद्रीला ज्येष्ठ नागरिक जाऊ शकतात का?
लेण्याद्रीचे गिरिजात्मज मंदिर डोंगरावर असल्याने तिथे अनेक पायऱ्या चढाव्या लागतात. ज्येष्ठ नागरिकांनी हळूहळू चढावे, पाणी सोबत ठेवावे आणि आवश्यक असल्यास तिथे उपलब्ध असलेल्या सोयींची आधी चौकशी करावी.


