अष्टांग योग म्हणजे काय: पतंजलींच्या आठ अंगांची ओळख
आठ पायऱ्यांतून अंतरंगाकडे

Kushal K
22 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
अष्टांग योग म्हणजे काय, असा प्रश्न पडला तर उत्तर सोपे आहे: 'अष्टांग' म्हणजे आठ अंगे असलेला योग. पतंजली योगसूत्र या ग्रंथात सांगितलेला हा योगाचा मार्ग आहे. आसन म्हणजे फक्त शारीरिक कसरत नाही, तर मन शांत करून स्वतःच्या अंतरंगाकडे जाण्याची क्रमवार वाटचाल त्यात मांडली आहे. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही ती आठ अंगे आहेत.
आठ अंगांचा क्रम आणि त्यामागची कल्पना
पतंजलींनी योगाची व्याख्या चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध अशी केली आहे. म्हणजे मनातील अखंड चाललेल्या विचारांच्या लाटा शांत होणे. हे साधण्यासाठी आठ अंगे सांगितली आहेत. ती शिडीच्या पायऱ्यांसारखी मानली जातात: आधी आचरण, मग शरीर, मग श्वास, मग मन. याचा अर्थ असा नाही की एक अंग पूर्ण झाल्याशिवाय दुसरे सुरू करता येत नाही. अनेक साधक सर्व अंगांचा सराव एकत्रच करतात, पण त्यांचा क्रम साधनेची दिशा दाखवतो.
यम आणि नियम: आचरणाचा पाया
पहिली दोन अंगे व्यक्तीच्या वागण्याशी संबंधित आहेत. यम म्हणजे इतरांशी वागताना पाळायची मर्यादा. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह असे पाच यम सांगितले जातात. अहिंसा म्हणजे विचार, शब्द आणि कृतीतून कोणालाही त्रास न देणे. अपरिग्रह म्हणजे गरजेपेक्षा जास्त साठा न करणे.
नियम म्हणजे स्वतःसाठी पाळायची शिस्त. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान असे पाच नियम आहेत. शौच म्हणजे शरीर आणि मनाची स्वच्छता, संतोष म्हणजे जे आहे त्यात समाधान, स्वाध्याय म्हणजे स्वतःचा आणि ग्रंथांचा अभ्यास. यम नियम आसन हा क्रम आज अनेकजण उलटा करतात, पण परंपरेत आचरणाची शुद्धी आधी येते.
आसन आणि प्राणायाम: शरीर आणि श्वास
योगसूत्रात आसनाची व्याख्या अगदी छोटी आहे: स्थिर आणि सुखकारक बसणे. म्हणजे ध्यानासाठी शरीर इतके स्थिर आणि सैल असावे की त्याचा व्यत्यय येऊ नये. आज आपण ज्या अनेक आसनांची नावे ऐकतो, त्यांचा विस्तार नंतरच्या हठयोगाच्या ग्रंथांतून झाला आहे.
प्राणायाम म्हणजे श्वासाच्या गतीचे नियमन. श्वास आणि मन एकमेकांशी जोडलेले आहेत, असे योगपरंपरा मानते. श्वास संथ झाला की मनही स्थिरावू लागते. प्राणायाम गुरूंच्या किंवा जाणकारांच्या मार्गदर्शनाखाली, हळूहळू शिकणे योग्य ठरते.
प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी
प्रत्याहार म्हणजे इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून आत वळवणे. डोळे मिटून बसल्यावरही मन आवाज, आठवणी आणि विचारांकडे धावते; त्याला हळूच परत आणण्याचा हा सराव आहे.
धारणा म्हणजे मनाला एका बिंदूवर, मंत्रावर किंवा श्वासावर टिकवणे. जेव्हा ही एकाग्रता अखंड प्रवाहासारखी चालू राहते, तेव्हा त्याला ध्यान म्हणतात. समाधी हे आठवे अंग आहे, जिथे ध्यान करणारा आणि ध्यानाचा विषय यांतील भेद विरघळतो. हे अंतिम अनुभवाचे अंग आहे; ते ठरवून मिळवता येत नाही, तर सातत्यपूर्ण साधनेचे फळ म्हणून येते.
अष्टांग योग आणि आजची 'अष्टांग' शैली
अनेकदा अष्टांग योग या नावाने एक विशिष्ट आसनक्रम शिकवला जातो, जो वेगवान आणि ऊर्जावान असतो. ती आधुनिक काळात लोकप्रिय झालेली आसन पद्धती आहे. पतंजलींचा अष्टांग योग त्याहून व्यापक आहे; त्यात आसन हे आठपैकी फक्त एक अंग आहे. शोध घेताना या दोन्ही अर्थांतील फरक लक्षात ठेवला, तर गोंधळ होत नाही.
सुरुवात कशी करावी
आठही अंगे एकदम आत्मसात करण्याची गरज नाही. रोजच्या जगण्यात एखादा यम किंवा नियम निवडून तो जाणीवपूर्वक पाळणे ही चांगली सुरुवात आहे. सोबत दहा मिनिटे शांत बसून श्वास पाहण्याचा सराव करा. पतंजली योगसूत्राचा एखादा मराठी अनुवाद वाचण्यासही हरकत नाही, पण शक्य असेल तर अनुभवी शिक्षकाचे मार्गदर्शन घ्या. साधना टिकते ती संथ, नियमित सरावाने.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
अष्टांग योग करण्यासाठी आसने जमणे आवश्यक आहे का?
आसन हे आठपैकी फक्त एक अंग आहे आणि योगसूत्रात त्याची चर्चा खूप थोडक्यात आहे. म्हणूनच आसन न जमणाऱ्या व्यक्तीलाही यम, नियम, श्वासाचे निरीक्षण आणि ध्यानाचा सराव करता येतो.
जिममधला अष्टांग योगाचा वर्ग आणि पतंजलींचा अष्टांग योग एकच आहे का?
फरक आहे. पतंजलींचा अष्टांग योग हा आठ अंगांचा संपूर्ण साधनामार्ग आहे, तर आजकाल 'अष्टांग योग' नावाने शिकवला जाणारा वर्ग बहुधा एका विशिष्ट वेगवान आसनक्रमाचा असतो. वर्गात प्रवेश घेण्यापूर्वी शिक्षकाला नेमके काय शिकवले जाते ते विचारून घ्या.
अष्टांग योगाची सुरुवात घरी कशी करावी?
घाई करू नका आणि सर्व अंगे एकदम सुरू करण्याचा प्रयत्न टाळा. एखादा यम किंवा नियम निवडा आणि त्यासोबत रोज थोडा वेळ श्वासावर लक्ष देऊन बसा; काही आठवडे हा क्रम टिकला की पुढचे पाऊल आपोआप सुचते.


