अनुलोम विलोम प्राणायाम कसा करावा
श्वासातून मनाला मिळणारी शांतता

Aditya Pandey
20 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
अनुलोम विलोम प्राणायाम म्हणजे एकेका नाकपुडीने आळीपाळीने श्वास घेणे आणि सोडणे. हा प्राणायाम शांत बसून, हळूहळू आणि कोणताही ताण न घेता करायचा असतो. नवशिक्याने रोज पाच मिनिटांपासून सुरुवात करावी, श्वास सहज आणि समान लयीत ठेवावा आणि नाकपुड्या बदलण्याचा क्रम नीट समजून घ्यावा. खाली त्याची तयारी, क्रम, श्वासाचे प्रमाण आणि घ्यायची काळजी सविस्तर सांगितली आहे.
अनुलोम विलोम म्हणजे काय
अनुलोम म्हणजे सरळ क्रमाने आणि विलोम म्हणजे उलट क्रमाने. या प्राणायामात श्वास एका नाकपुडीने आत घेतला जातो आणि दुसरीने बाहेर सोडला जातो, मग तोच क्रम उलट दिशेने होतो. याला अनेक जण नाडीशोधन प्राणायाम असेही म्हणतात. काही परंपरांमध्ये दोन्हींच्या पद्धतीत थोडा फरक मानला जातो, तर काही ठिकाणी ही दोन्ही नावे एकाच साधनेसाठी वापरली जातात. तुमचे गुरू किंवा योगशिक्षक जी पद्धत शिकवतात, तीच नीट पाळावी.
प्राणायामाचे अनेक प्रकार आहेत, जसे भस्त्रिका, कपालभाती, भ्रामरी आणि उज्जायी. त्यांपैकी अनुलोम विलोम हा सर्वांत सौम्य आणि नवशिक्यांसाठी सोपा प्रकार मानला जातो, कारण त्यात जोर किंवा वेग नसतो.
करण्यापूर्वीची तयारी
सकाळी, शौचविधीनंतर आणि रिकाम्या पोटी हा प्राणायाम करणे सोयीचे ठरते. जेवणानंतर किमान तीन-चार तासांचे अंतर असावे. शांत, हवेशीर जागा निवडा आणि जमिनीवर आसन किंवा चटई अंथरा.
सुखासन, अर्धपद्मासन किंवा पद्मासनात बसा. पाठ आणि मान ताठ पण सैल ठेवा. जमिनीवर बसता येत नसेल, तर खुर्चीवर पाठ सरळ करून बसले तरी चालते. डोळे हलकेच मिटा. डावा हात डाव्या गुडघ्यावर ठेवा आणि उजव्या हाताने नाकपुड्या बंद करण्याची मुद्रा करा.
प्राणायामाचा क्रम
उजव्या हाताच्या तर्जनी आणि मध्यमा बोटे तळहाताकडे मुडपा. अंगठा उजव्या नाकपुडीवर आणि अनामिका डाव्या नाकपुडीवर ठेवा. सुरुवातीला उजवी नाकपुडी अंगठ्याने बंद करा आणि डाव्या नाकपुडीने हळूहळू श्वास आत घ्या.
आता अनामिकेने डावी नाकपुडी बंद करा, अंगठा सैल करा आणि उजव्या नाकपुडीने श्वास सोडा. त्याच उजव्या नाकपुडीने पुन्हा श्वास आत घ्या, मग ती बंद करून डावीने सोडा. हे एक आवर्तन झाले. श्वास घेताना आणि सोडताना आवाज होऊ देऊ नका.
श्वासाचे प्रमाण आणि वेळ
नवशिक्यांनी श्वास घेणे आणि सोडणे समान वेळेत करावे, म्हणजे 1:1 या प्रमाणात. सवय झाल्यावर काही शिक्षक सोडण्याचा वेळ घेण्याच्या वेळेपेक्षा थोडा जास्त ठेवण्यास सांगतात. श्वास रोखून धरणे (कुंभक) हे गुरूंच्या मार्गदर्शनाखालीच करावे, स्वतःहून नको.
पहिल्या आठवड्यात पाच ते दहा आवर्तने पुरेशी आहेत. हळूहळू दहा ते पंधरा मिनिटांपर्यंत वेळ वाढवता येतो. घाई केल्याने फायदा न होता चक्कर येऊ शकते, म्हणून आरामात आणि स्वतःच्या क्षमतेनुसार करा.
अनुलोम विलोम फायदे
या प्राणायामामुळे मन शांत होते आणि एकाग्रता वाढते, असा अनेक साधकांचा अनुभव आहे. नियमित सरावाने श्वसनाची लय सुधारते आणि ताणतणाव कमी वाटतो. योगपरंपरेत हा प्राणायाम नाड्यांच्या शुद्धीसाठी आणि ध्यानाच्या पूर्वतयारीसाठी सांगितला जातो.
हे फायदे औषधाला पर्याय नाहीत. हृदयविकार, उच्च रक्तदाब, दमा किंवा इतर कोणताही आजार असेल, तर सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टर आणि योगशिक्षकांचा सल्ला घ्या.
सामान्य चुका आणि घ्यायची काळजी
सर्वांत वारंवार होणारी चूक म्हणजे जोराने श्वास ओढणे किंवा फुसफुसणे. श्वास नेहमी सूक्ष्म, मंद आणि सहज असावा. नाकावर बोटांचा दाब जास्त देऊ नका, फक्त हलका स्पर्श पुरेसा आहे.
दुसरी चूक म्हणजे खांदे वर उचलणे किंवा चेहऱ्यावर ताण ठेवणे. सर्दीने नाक चोंदले असेल, तर त्या दिवशी प्राणायाम न करता विश्रांती घ्या. करताना अस्वस्थ वाटले, तर लगेच थांबा आणि सामान्य श्वास घ्या. रोज थोडा वेळ पण नियमित करणे हे कधीतरी जास्त वेळ करण्यापेक्षा चांगले.
अनुलोम विलोम प्राणायाम करण्याची पद्धत
- आसनात बसा शांत जागी सुखासन किंवा पद्मासनात पाठ ताठ ठेवून बसा आणि डोळे हलकेच मिटा. डावा हात डाव्या गुडघ्यावर ठेवा.
- हाताची मुद्रा करा उजव्या हाताची तर्जनी आणि मध्यमा तळहाताकडे मुडपा. अंगठा उजव्या नाकपुडीवर आणि अनामिका डाव्या नाकपुडीवर हलकेच ठेवा.
- डावीने श्वास घ्या अंगठ्याने उजवी नाकपुडी बंद करा आणि डाव्या नाकपुडीने हळूहळू, आवाज न करता श्वास आत घ्या.
- उजवीने श्वास सोडा अनामिकेने डावी नाकपुडी बंद करा, अंगठा सैल करा आणि उजव्या नाकपुडीने श्वास सोडा.
- उजवीने श्वास घ्या त्याच उजव्या नाकपुडीने श्वास आत घ्या, मग ती बंद करून डाव्या नाकपुडीने श्वास सोडा. हे एक आवर्तन झाले.
- आवर्तने पुन्हा करा सुरुवातीला पाच ते दहा आवर्तने करा. श्वास समान लयीत ठेवा आणि शेवटी हात खाली घेऊन काही क्षण शांत बसा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
अनुलोम विलोम दिवसातून किती वेळा करावा?
सुरुवातीला दिवसातून एकदा, सकाळी पाच ते दहा आवर्तने पुरेशी आहेत. सवय झाल्यावर सकाळी आणि संध्याकाळी असे दोनदा करता येते, पण रोज नियमित करणे जास्त महत्त्वाचे आहे. थकवा किंवा चक्कर वाटली तर संख्या कमी करा.
अनुलोम विलोम संध्याकाळी करता येतो का?
हो, संध्याकाळीही करता येतो, फक्त पोट रिकामे असावे आणि जेवणानंतर किमान तीन-चार तासांचे अंतर हवे. झोपण्यापूर्वी केल्यास अनेकांना मन शांत वाटते. मात्र सकाळची शांत वेळ बहुतेकांना जास्त सोयीची ठरते.
नाक चोंदलेले असताना अनुलोम विलोम करावा का?
थोडी सर्दी असेल, तर त्या दिवशी प्राणायाम टाळणे चांगले, कारण जोर लावल्यास त्रास वाढू शकतो. नाक पूर्ण मोकळे झाल्यावर पुन्हा सुरुवात करा. वारंवार नाक बंद होत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.


