अधिक मास म्हणजे काय आणि तो का येतो
कालगणनेचा हिशोब, भक्तीची परंपरा

Abhilash Ramakrishna
20 नोव्हेंबर 2026 • 4 मिनिटे
अधिक मास म्हणजे काय? हिंदू पंचांगात साधारण दर तीन वर्षांनी एक जास्तीचा महिना येतो. त्याला अधिक मास म्हणतात. चंद्राच्या गतीवर चालणारे आपले महिने आणि सूर्याच्या गतीवर चालणारे ऋतू यांचा मेळ घालण्यासाठी हा महिना पंचांगात घातला जातो. त्याला पुरुषोत्तम मास असेही म्हणतात. या लेखात त्याचा हिशोब, नाव आणि परंपरा सोप्या शब्दांत पाहू.
चांद्र आणि सौर वर्षातील फरक
चंद्रमासाची सुरुवात आणि शेवट चंद्राच्या कलांवर ठरतो. महाराष्ट्रात अमांत पद्धत चालते, म्हणजे महिना अमावस्येला संपतो. एका चंद्रमासाची लांबी साधारण साडेएकोणतीस दिवस असते, म्हणून बारा चंद्रमासांचे वर्ष सौर वर्षापेक्षा सुमारे अकरा दिवसांनी लहान पडते.
हा फरक दरवर्षी साचत जातो. तो तसाच सोडला तर सण हळूहळू चुकीच्या ऋतूत येऊ लागतील. दिवाळी शरद ऋतूतच आणि गणेशोत्सव वर्षा ऋतूतच यावा, यासाठी पंचांगात अधूनमधून एक महिना जास्तीचा घालून हा फरक भरून काढला जातो.
अधिक मास कसा ठरतो
सूर्य एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जातो, त्याला संक्रांत म्हणतात. साधारणपणे प्रत्येक चंद्रमासात एक सूर्यसंक्रांत येते. ज्या चंद्रमासात एकही संक्रांत येत नाही, तो अधिक मास मानला जातो.
हे गणित पंचांगकर्ते आधीच करून ठेवतात. म्हणून अधिक मास कोणत्या वर्षी आणि कोणत्या महिन्याच्या नावाने येणार, हे आधीच कळते. त्याचे नाव त्याच्या मागोमाग येणाऱ्या नेहमीच्या महिन्यावरून पडते. त्यानंतर येणारा नेहमीचा महिना निज म्हणजे मूळ महिना मानला जातो. उदाहरणार्थ, अधिक श्रावण आला तर त्यानंतर निज श्रावण येतो. अधिक मास कधी कोणत्या महिन्यात येईल, हे दरवर्षीच्या पंचांगात पाहावे लागते.
पुरुषोत्तम मास हे नाव का
परंपरेनुसार या महिन्याला स्वतःचा कोणताही देव नव्हता, आणि त्याला मलमास म्हणजे अशुभ महिना मानले जाई. पुराणकथेप्रमाणे या महिन्याने भगवान विष्णूंना आपली व्यथा सांगितली. तेव्हा विष्णूंनी त्याला स्वतःचे नाव दिले, पुरुषोत्तम. तेव्हापासून हा महिना विष्णू म्हणजेच पुरुषोत्तमाच्या उपासनेसाठी विशेष मानला जातो.
ही कथा कोणत्या पुराणात येते आणि तिचे तपशील कसे सांगितले जातात, यात परंपरेनुसार फरक आढळतो. म्हणून एकाच रूपाला अंतिम मानू नये. कुटुंबाच्या गुरुपरंपरेत जशी कथा सांगितली जाते, तशीच ऐकावी आणि वाचावी.
या महिन्यात काय केले जाते
अधिक महिन्यात भक्तीला, दानाला आणि संयमाला महत्त्व दिले जाते. अनेक कुटुंबे यात पुढील गोष्टी करतात:
- विष्णूंची किंवा श्रीकृष्णाची उपासना, पोथी वाचन आणि नामजप
- व्रत, उपवास किंवा एकभुक्त, आपल्या प्रकृतीनुसार
- दान, विशेषतः अन्नदान
- धार्मिक ग्रंथांचे श्रवण आणि वाचन
प्रथा प्रदेशानुसार आणि घराण्यानुसार बदलते. काही ठिकाणी रोज दीपदान केले जाते, तर काही ठिकाणी पूर्ण महिना व्रताचे नियम पाळले जातात. आपल्या कुलाचाराप्रमाणे आणि जाणकारांच्या सल्ल्याने ठरवावे.
पारंपरिक नियम आणि जावयाला दिले जाणारे वाण
परंपरेत अधिक महिन्यात विवाह, उपनयन, गृहप्रवेश यांसारखे मंगल संस्कार सहसा टाळले जातात. हे नियम मुहूर्तशास्त्राच्या परंपरेतून आलेले आहेत. नवीन कार्यारंभासाठी अनेक जण निज महिन्याची वाट पाहतात.
महाराष्ट्रात अनेक घरांत अधिक महिन्यात जावयाला वाण देण्याची प्रथा आहे. त्यात सहसा तेहतीस अनारसे दिले जातात. ही प्रथा सर्वत्र एकसारखी नसते, आणि तिचे तपशील घराण्यानुसार बदलतात.
तुम्ही काय लक्षात ठेवावे
अधिक मास म्हणजे अशुभ नाही आणि अंधश्रद्धाही नाही. ती कालगणनेची एक शास्त्रशुद्ध सोय आहे, आणि तिच्याभोवती भक्तीची एक परंपरा उभी राहिली आहे. यंदा अधिक मास आहे का, तो कोणत्या महिन्याच्या नावाने आहे आणि कधी सुरू होतो, हे तुमच्या विश्वासातल्या पंचांगात पाहा. त्यानुसार आपल्या शक्तीप्रमाणे नामस्मरण, दान किंवा पोथी वाचन यांपैकी जे जमेल ते नियमाने करा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
अधिक मास दर वर्षी येतो का?
नाही. दर तीन वर्षांनी एक अधिक मास येतो, म्हणजे साधारण एक महिना जास्तीचा, पण कोणता चंद्रमास अधिक होतो ते दरवर्षी बदलते. काही वर्षी अधिक श्रावण, तर काही वर्षी अधिक आश्विन किंवा दुसरा महिना येऊ शकतो.
अधिक मासात सण का साजरे होत नाहीत?
अधिक महिन्यातील तिथींना तिथीप्रमाणेच येणारे सण त्या महिन्यात साजरे होत नाहीत. ते निज महिन्यातच साजरे केले जातात. त्यामुळे गणेशोत्सव किंवा दिवाळी जवळपास त्याच ऋतूत येत राहते, पण इंग्रजी तारखेनुसार काही दिवस पुढे जाते.
अधिक महिन्यात एकादशीचे व्रत करावे का?
काही जण अधिक महिन्यात एकादशी करतात, तर काही जण त्या वेळी वेगळे नियम पाळतात. अधिक महिन्यातील एकादशीची नावे आणि महात्म्य पंचांगात दिलेले असते. आपल्या कुलाचाराप्रमाणे आणि गुरूंच्या सल्ल्याने ठरवावे.


