ತುಳಸಿ ಹಬ್ಬ ಆಚರಣೆ: ಕಥೆ ಮತ್ತು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಾ ವಿಧಾನ
ಅಂಗಳದ ತುಳಸಿಗೆ ಮದುವೆಯ ಸಂಭ್ರಮ

Sunil Chaurasia
21 ನವೆಂಬರ್ 2026 • 5 ನಿಮಿಷ
ತುಳಸಿ ಹಬ್ಬ ಆಚರಣೆ ಎಂದರೆ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದ ತುಳಸಿ ಗಿಡಕ್ಕೆ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ವಿವಾಹ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಆತ್ಮೀಯ ಹಬ್ಬ. ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿ, ಕಬ್ಬು ಮತ್ತು ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯ ಟೊಂಗೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಸಂಜೆ ಮದುವೆಯ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ಕಥೆ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮ ಇದೆ.
ತುಳಸಿ ಮದುವೆ ಕಥೆ
ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ತುಳಸಿಯನ್ನು ವೃಂದಾ ಎಂಬ ಪತಿವ್ರತೆಯ ರೂಪವೆಂದು ಹೇಳುವ ಕಥೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಲಿತ. ವೃಂದೆಯ ಪತಿ ಜಲಂಧರ ಎಂಬ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸ. ಪತ್ನಿಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು.
ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷ್ಣು ಜಲಂಧರನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ವೃಂದೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದ, ಆಗ ಜಲಂಧರನ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು. ನೊಂದ ವೃಂದೆ ದೇಹ ತ್ಯಜಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಭಸ್ಮದಿಂದ ತುಳಸಿ ಗಿಡ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ಅವಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗುವುದಾಗಿ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟ. ಅದರ ನೆನಪೇ ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ. ಕಥೆಯ ವಿವರಗಳು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಪುರಾಣದಿಂದ ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಹಬ್ಬ ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ
ತುಳಸಿ ಹಬ್ಬದ ದಿನಾಂಕ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಬೋಧಿನಿ ಏಕಾದಶಿಯ ಸುಮಾರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕಾದಶಿಯ ಮರುದಿನದಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಒಂದು ದಿನ ಆರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯವರು ಅಥವಾ ಪುರೋಹಿತರು ಹೇಳುವ ದಿನವನ್ನು ಅಂತಿಮವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ, ಅಥವಾ ಆ ವರ್ಷದ ಪಂಚಾಂಗ ನೋಡಿ.
ಪೂಜೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿ
ತುಳಸಿ ಪೂಜೆ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿಯೂ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದಲೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕಾಗುವವು:
- ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿದ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ರಂಗೋಲಿ ಹಾಗೂ ಕಾವಿ
- ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯ ಟೊಂಗೆ ಮತ್ತು ಹುಣಸೆ ಅಥವಾ ಕಬ್ಬಿನ ತುಂಡುಗಳು
- ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ, ಹೂವು, ಬಳೆ ಮತ್ತು ಸೀರೆಯ ತುಂಡು
- ದೀಪ, ಊದುಬತ್ತಿ, ಹಣ್ಣು, ಕರ್ಪೂರ
- ನೈವೇದ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಲಕ್ಕಿ, ಬೆಲ್ಲ, ಪಾಯಸ ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಿಹಿ
ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಶಾಲಿಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣನ ಚಿಕ್ಕ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯ ಟೊಂಗೆಯೇ ವರನ ಸ್ಥಾನ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಪೂಜಾ ವಿಧಾನ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ
ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯ ಸುತ್ತ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಕಬ್ಬಿನ ಮಂಟಪ ಕಟ್ಟುವುದು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳ ಪದ್ಧತಿ. ತುಳಸಿಗೆ ಅರಿಶಿನ ಕುಂಕುಮ ಹಚ್ಚಿ, ಸೀರೆ ಉಡಿಸಿ, ಬಳೆ ತೊಡಿಸಿ ವಧುವಿನಂತೆ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಜೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿ, ವರನ ಸಂಕೇತವನ್ನು ತುಳಸಿಯ ಬಳಿ ಇಟ್ಟು, ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ ಆರಂಭಿಸಬಹುದು. ಮಂಗಳಾಷ್ಟಕ ಅಥವಾ ಸರಳ ಮಂಗಳಗೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅರಿಶಿನ ಕುಂಕುಮದಿಂದ ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡಿ, ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿ ಆರತಿ ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ ಪ್ರಸಾದ ಹಂಚುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಸರಳ ಪೂಜೆಯೂ ಪೂರ್ಣವೆಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ನಂಬಿಕೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಗಳು
ಒಂದೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಈ ಹಬ್ಬದ ರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಭ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಡದ ತುಳಸಿಯನ್ನೇ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಉಪವಾಸ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಧ್ವ, ಸ್ಮಾರ್ತ, ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವ ಅಥವಾ ವೀರಶೈವ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಗಳ ವಿವರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಇರಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯರ ಕ್ರಮವೇ ನಿಮಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ.
ತುಳಸಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಗಳು
ತುಳಸಿ ಎಲೆಯನ್ನು ಪೂಜೆಗೆ ಬೇಕಾದಾಗ ಮಾತ್ರ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೀಳುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಗಿಡಕ್ಕೆ ನೋವಾಗದಂತೆ ಕೈಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೀಳಿ. ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಗಿಡದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಎಲೆ ಕೀಳದೆ, ಮೊದಲೇ ಕೊಂಚ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.
ಗಿಡ ಒಣಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಬೀಜದಿಂದ ಹೊಸ ಗಿಡ ಬೆಳೆಸಿ, ಹಳೆಯದನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ನದಿ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಬಿಡುವುದು ರೂಢಿ. ಹಬ್ಬ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಂಜೆ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯ ಬಳಿ ದೀಪ ಹಚ್ಚುತ್ತಾ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸವನ್ನು ಕಳೆಯುವುದು ಅನೇಕ ಮನೆಗಳ ಅಭ್ಯಾಸ.
ತುಳಸಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ವಿಧಾನ
- ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಹಬ್ಬದ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಕಟ್ಟೆಯ ಸುತ್ತ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ ಗುಡಿಸಿ, ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕಿ ಕಾವಿ ಬಳಿಯಿರಿ.
- ಮಂಟಪ ಮತ್ತು ವರನ ಸಂಕೇತ ಇಡಿ ಕಬ್ಬಿನ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಮಂಟಪ ಕಟ್ಟಿ, ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯ ಟೊಂಗೆ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಂಕೇತವನ್ನು ತುಳಸಿಯ ಬಳಿ ಇರಿಸಿ.
- ತುಳಸಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಅರಿಶಿನ ಕುಂಕುಮ ಹಚ್ಚಿ, ಸೀರೆಯ ತುಂಡು ಹೊದಿಸಿ, ಬಳೆ ಮತ್ತು ಹೂವಿನಿಂದ ವಧುವಿನಂತೆ ಸಿಂಗರಿಸಿ.
- ಸಂಜೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಚನೆ ಮತ್ತು ಮಂಗಳಗೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ.
- ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿ ಆರತಿ ಮಾಡಿ ಹಣ್ಣು, ಅವಲಕ್ಕಿ ಅಥವಾ ಸಿಹಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕರ್ಪೂರ ಆರತಿ ಬೆಳಗಿ.
- ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ ಪ್ರಸಾದ ಹಂಚಿ ತುಳಸಿಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ, ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಮನೆಯವರು ಮತ್ತು ನೆರೆಹೊರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ನಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆ ಇಲ್ಲ, ಹಬ್ಬ ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸಲಿ?
ಅಂಗಳ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕುಂಡದಲ್ಲಿರುವ ತುಳಸಿಯನ್ನೇ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬಹುದು. ಬಾಲ್ಕನಿ ಅಥವಾ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕುಂಡವನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಚಿಕ್ಕ ಕಬ್ಬಿನ ತುಂಡು ಮತ್ತು ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯ ಟೊಂಗೆ ಬಳಸಿ ಮದುವೆಯ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ.
ತುಳಸಿ ವಿವಾಹ ಒಂದೇ ದಿನ ಮಾಡಬೇಕೇ?
ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬ ಒಂದೇ ದಿನದ ಸಂಜೆಯ ಪೂಜೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಬೋಧಿನಿ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ದಿನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಊರಿನ ಅಥವಾ ಮನೆತನದ ರೂಢಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದಿನ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ.
ತುಳಸಿ ಹಬ್ಬದಂದು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಲೇಬೇಕೇ?
ಇದು ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವರು ಉಪವಾಸ ಇದ್ದು ಸಂಜೆ ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರಿಗೆ ಉಪವಾಸ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಇದ್ದರೆ ಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ಹಾಲು ಸೇವಿಸಿ ಸರಳವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಕುಂದಿಲ್ಲ.


