Dharmayana

ತ್ರಾಟಕ ಧ್ಯಾನ ವಿಧಾನ: ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯ ಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರತೆ

ಒಂದೇ ಜ್ವಾಲೆ, ಒಂದೇ ಗಮನ, ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸು

Sunil Chaurasia

Sunil Chaurasia

21 ನವೆಂಬರ್ 2026 • 5 ನಿಮಿಷ

ತ್ರಾಟಕ ಧ್ಯಾನ ವಿಧಾನ: ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯ ಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರತೆ

ತ್ರಾಟಕ ಧ್ಯಾನ ವಿಧಾನ ತುಂಬ ಸರಳ: ಕಣ್ಣಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ಬಿಂದುವಿನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು. ಹಠಯೋಗ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಷಟ್ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಸಾಧನ ಬೇಕಿಲ್ಲ; ಮನೆಯ ಶಾಂತವಾದ ಮೂಲೆ, ಒಂದು ದೀಪ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ನಿಮಿಷ ಸಾಕು.

ತ್ರಾಟಕ ಎಂದರೇನು

ತ್ರಾಟಕ ಎಂದರೆ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುವುದು ಎಂದರ್ಥ. ಹಠಯೋಗ ಪ್ರದೀಪಿಕಾ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಷಟ್ಕರ್ಮಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಬರುವವರೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಒಂದು ಬಿಂದುವನ್ನು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನೋಡುವುದೇ ತ್ರಾಟಕ.

ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆ ಇದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಆಲಂಬನ. ಕೆಲವರು ಕಪ್ಪು ಬಿಂದು, ಓಂ ಚಿಹ್ನೆ ಅಥವಾ ಚಂದ್ರನನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಿದ್ಧತೆ: ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಸಮಯ

ಗಾಳಿ ಬೀಸದ, ಗದ್ದಲವಿಲ್ಲದ ಕೋಣೆ ಆರಿಸಿ. ಫ್ಯಾನ್ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜ್ವಾಲೆ ಅಲುಗಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರತೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಣೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಬ್ಬಾಗಿದ್ದರೆ ಜ್ವಾಲೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಮುಹೂರ್ತ ಅಥವಾ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬ ಊಟ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣ ಬೇಡ; ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಗಂಟೆ ಅಂತರ ಇರಲಿ. ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರೆ ಮನಸ್ಸು ಬೇಗ ಒಗ್ಗುತ್ತದೆ.

ಆಸನ ಮತ್ತು ದೀಪದ ಸ್ಥಾನ

ಸುಖಾಸನ ಅಥವಾ ಪದ್ಮಾಸನದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಗದಿದ್ದರೆ ಕುರ್ಚಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿರುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ದೀಪವನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮೊಳ ದೂರದಲ್ಲಿ, ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಡಿ. ಜ್ವಾಲೆ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಕೆಳಗೆ ಇದ್ದರೆ ಕುತ್ತಿಗೆ ಬಾಗಿ ಆಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪ ಬಳಸಿ; ಜ್ವಾಲೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲದೆ ಉರಿಯಲಿ.

ಅಭ್ಯಾಸದ ಹಂತಗಳು

ಮೊದಲು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಕೆಲವು ಬಾರಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡಿ. ಅನಂತರ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಜ್ವಾಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಅಂದರೆ ಬತ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಿಂದುವನ್ನು ನೋಡಿ. ಕಣ್ಣಿನ ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿಯಬೇಡಿ; ನೋಟ ಮೃದುವಾಗಿರಲಿ.

ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಬಂದರೆ ಅಥವಾ ಉರಿ ಅನಿಸಿದರೆ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ. ಆಗ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಜ್ವಾಲೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅದು ಮಾಯವಾಗುವವರೆಗೆ ಗಮನವಿಡಿ. ಇದು ಒಂದು ಸುತ್ತು; ಹೀಗೆ ಮೂರು ಸುತ್ತು ಮಾಡಿ.

  • ಮೊದಲ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ನಿಮಿಷ ಸಾಕು
  • ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹತ್ತು ನಿಮಿಷದವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ
  • ಮನಸ್ಸು ಅಲೆದರೆ ಸಿಟ್ಟಾಗದೆ ಮತ್ತೆ ಜ್ವಾಲೆಗೆ ಕರೆತನ್ನಿ

ಯಾವ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಬೇಕು

ಕಣ್ಣಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಇರುವವರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗ್ಲಾಕೋಮಾ ಅಥವಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಣ್ಣಿನ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ಆದವರು, ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆ ಪಡೆದ ನಂತರವೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ. ಅಪಸ್ಮಾರದ ತೊಂದರೆ ಇರುವವರಿಗೆ ಕೂಡ ದಿಟ್ಟಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಗ ಶಿಕ್ಷಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕನ್ನಡಕ ಅಥವಾ ಲೆನ್ಸ್ ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ತೆಗೆದಿಡಿ. ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಲವಂತ ಮಾಡಬೇಡಿ; ನೋವು ಅನಿಸಿದರೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ. ತಲೆನೋವು ಬಂದರೆ ಅವಧಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ.

ಅಭ್ಯಾಸದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆ

ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅಂಗೈಗಳನ್ನು ಉಜ್ಜಿ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ಕಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಇಡಿ. ತಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಖ ತೊಳೆಯುವುದೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಿತ. ಒಂದೆರಡು ನಿಮಿಷ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.

ಮೊದಲ ವಾರ ಏನೂ ವಿಶೇಷ ಅನಿಸದಿರಬಹುದು; ಅದು ಸಹಜ. ಒಂದೆರಡು ವಾರ ಪ್ರತಿದಿನ ಮಾಡಿದಾಗ ಜ್ವಾಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನಿಲ್ಲುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ. ಆಗ ಈ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಜಪ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನದ ಇತರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು.

ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯ ಮೇಲೆ ತ್ರಾಟಕ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ

  1. ಶಾಂತ ಸ್ಥಳ ಆರಿಸಿ ಗಾಳಿ ಬೀಸದ, ಮಬ್ಬಾದ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಫ್ಯಾನ್ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ.
  2. ದೀಪವನ್ನು ಇಡಿ ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪವನ್ನು ಒಂದು ಮೊಳ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಡಿ.
  3. ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ ಸುಖಾಸನದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿಟ್ಟು, ಕೆಲವು ಬಾರಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡಿ.
  4. ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಜ್ವಾಲೆಯ ಮಧ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಿಂದುವನ್ನು ಮೃದುವಾದ ನೋಟದಿಂದ ನೋಡಿ; ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಲವಂತ ಮಾಡಬೇಡಿ.
  5. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ನೀರು ಬಂದಾಗ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ, ಕಾಣುವ ಜ್ವಾಲೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದ ಮೇಲೆ ಅದು ಮಾಯವಾಗುವವರೆಗೆ ಗಮನವಿಡಿ.
  6. ಮೂರು ಸುತ್ತು ಮಾಡಿ ಇದನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಅಂಗೈಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣಿನ ಮೇಲಿಟ್ಟು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಿರಿ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

ತ್ರಾಟಕಕ್ಕೆ ದೀಪವೇ ಬೇಕೇ?

ಇಲ್ಲ. ದೀಪದ ಬದಲು ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿನ ಒಂದು ಕಪ್ಪು ಬಿಂದು, ಓಂ ಚಿಹ್ನೆ ಅಥವಾ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನನ್ನೂ ಆಲಂಬನವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಆರಂಭಿಕರಿಗೆ ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದ ಮೇಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ತ್ರಾಟಕವನ್ನು ದಿನಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಮಾಡಬೇಕು?

ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಉರಿ ಅಥವಾ ಆಯಾಸ ಆಗದಿರುವ ಅವಧಿ ಸಾಕು. ಹೊಸಬರು ಎರಡು ಮೂರು ನಿಮಿಷದಿಂದ ಶುರು ಮಾಡಿ, ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ನಿಮಿಷ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ಸಲ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ದಿನವೂ ಕಡಿಮೆ ಹೊತ್ತು ಮಾಡುವುದು ಉತ್ತಮ.

ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸಿದರೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನೋಡುವುದು ಬಲವಂತದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ; ಕಣ್ಣು ಒಣಗಿದಂತೆ ಅನಿಸಿದರೆ ಒಮ್ಮೆ ಮಿಟುಕಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಜ್ವಾಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನವಿಡಿ. ಅಭ್ಯಾಸ ಬೆಳೆದಂತೆ ಮಿಟುಕಿಸುವ ಅಂತರ ತಾನಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣಿಗೆ ನೋವಾಗುವಷ್ಟು ಒತ್ತಡ ಹಾಕುವುದೇ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಮಾಡುವ ತಪ್ಪು.

Dharmayana Background

ಸಂಪೂರ್ಣ Dharmayana ಅನುಭವಕ್ಕಾಗಿ

Dharmayana App

Google PlayApp Store