Dharmayana

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ: ನಾಡಿ ಶೋಧನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳು

ಉಸಿರಿನ ಲಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ

Sunil Chaurasia

Sunil Chaurasia

19 ನವೆಂಬರ್ 2026 • 5 ನಿಮಿಷ

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ: ನಾಡಿ ಶೋಧನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳು

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ: ಆರಾಮವಾಗಿ ಕುಳಿತು, ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿಟ್ಟು, ಉಸಿರಾಟವನ್ನು ಅರಿವಿನೊಂದಿಗೆ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಲಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವುದು. ಬಲವಂತವಿಲ್ಲ, ಆತುರವಿಲ್ಲ. ಆರಂಭಿಕರಿಗೆ ನಾಡಿ ಶೋಧನ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಒಳ್ಳೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ. ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವುದು, ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಯಾವುವು ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂದರೇನು

ಪ್ರಾಣ ಎಂದರೆ ಜೀವಶಕ್ತಿ, ಆಯಾಮ ಎಂದರೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂದರೆ ಉಸಿರಿನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ. ಪತಂಜಲಿ ಯೋಗಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದು ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಉಸಿರಾಟದ ವ್ಯಾಯಾಮ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಥವಾದಂತೆ. ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು (ಪೂರಕ), ಒಳಗೆ ತಡೆಯುವುದು (ಕುಂಭಕ) ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವುದು (ರೇಚಕ) ಎಂಬ ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಲಯ ಇದರ ಆಧಾರ. ಮನಸ್ಸು ಉಸಿರಿನ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಯಾದಂತೆ ಚಂಚಲತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಿದ್ಧತೆ

ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು, ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಮುಹೂರ್ತದ ಸುಮಾರಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಮಯ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಂಜೆಯೂ ಆಗಬಹುದು. ಮುಖ್ಯವಾದುದು ಹೊಟ್ಟೆ ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವುದು: ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆ ಬಿಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

ಶಾಂತವಾದ, ಗಾಳಿಯಾಡುವ ಜಾಗ ಆರಿಸಿ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚಾಪೆ ಅಥವಾ ಕಂಬಳಿ ಹಾಸಿ ಸುಖಾಸನ, ಅರ್ಧ ಪದ್ಮಾಸನ ಅಥವಾ ವಜ್ರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾದರೆ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿಟ್ಟು ಕುಳಿತರೂ ಸಾಕು. ಭುಜ ಸಡಿಲವಾಗಿರಲಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೃದುವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿರಲಿ.

ನಾಡಿ ಶೋಧನ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮ

ಬಲಗೈಯ ತೋರುಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಬೆರಳನ್ನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಮಡಚಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ. ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆಯನ್ನೂ, ಉಂಗುರ ಬೆರಳಿನಿಂದ ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆಯನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುವಿರಿ. ಮೊದಲು ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ನಂತರ ಎರಡೂ ಹೊಳ್ಳೆ ಮುಚ್ಚಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿ. ಬಳಿಕ ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆಯನ್ನು ತೆರೆದು ಉಸಿರು ಬಿಡಿ.

ಈಗ ಅದೇ ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ಉಸಿರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ಬಿಡಿ. ಇದು ಒಂದು ಸುತ್ತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಐದರಿಂದ ಹತ್ತು ಸುತ್ತು ಸಾಕು. ಉಸಿರು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ, ಸಮನಾಗಿ, ಸರಾಗವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವ ಕಾಲದ ಅನುಪಾತವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ, ದಿನಗಳ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.

ಅನುಲೋಮ ವಿಲೋಮ ಮತ್ತು ನಾಡಿ ಶೋಧನ: ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆಯೇ

ಅನುಲೋಮ ವಿಲೋಮ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಕರೆಯುವುದು ಇದೇ ಪರ್ಯಾಯ ಹೊಳ್ಳೆ ಉಸಿರಾಟವನ್ನು. ಕೆಲವು ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳು ಒಂದೇ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅನುಲೋಮ ವಿಲೋಮವನ್ನು ಕುಂಭಕವಿಲ್ಲದ ಸರಳ ರೂಪ ಎಂದೂ, ನಾಡಿ ಶೋಧನವನ್ನು ಕುಂಭಕ ಸಹಿತದ ಪೂರ್ಣರೂಪ ಎಂದೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೀವು ಕಲಿಯುವ ಗುರು ಅಥವಾ ಪರಂಪರೆ ಯಾವ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬಳಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

ಇತರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ವಿಧಗಳು

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ವಿಧಗಳು ಹಲವು. ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

  • ಭಸ್ತ್ರಿಕಾ: ಕಮ್ಮಾರನ ತಿತ್ತಿಯಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ, ಬಲವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುವುದು. ಇದು ಚೈತನ್ಯದಾಯಕ.
  • ಕಪಾಲಭಾತಿ: ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಎಳೆದು ಉಸಿರನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕುವುದು; ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ತಾನಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಕ್ರಿಯೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಭ್ರಾಮರಿ: ಉಸಿರು ಬಿಡುವಾಗ ದುಂಬಿಯ ಗುಂಜನದಂತೆ ಧ್ವನಿ ಮಾಡುವುದು. ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗಲು ಸಹಾಯಕ.
  • ಉಜ್ಜಾಯಿ: ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಒತ್ತಡ ಕೊಟ್ಟು ಮೃದುವಾದ ಸಮುದ್ರ ಅಲೆಯ ಸದ್ದಿನಂತೆ ಉಸಿರಾಡುವುದು.
  • ಶೀತಲಿ ಮತ್ತು ಸೀತ್ಕಾರಿ: ತಂಪು ನೀಡುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಸ್ತ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಕಪಾಲಭಾತಿ ಬಲವಾದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಾದ ಕಾರಣ ಮೊದಲು ಗುರುವಿನ ಬಳಿ ಕಲಿಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆ

ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಲೆ ಸುತ್ತಿದರೆ ಅಥವಾ ಉಸಿರು ಕಟ್ಟಿದಂತಾದರೆ ತಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸಹಜ ಉಸಿರಾಟಕ್ಕೆ ಮರಳಿ. ಹೃದಯ ಸಂಬಂಧಿ ತೊಂದರೆ, ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ, ಆಸ್ತಮಾ ಅಥವಾ ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆ ಇದ್ದರೆ ವೈದ್ಯರ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿ ಯೋಗ ಗುರುವಿನ ಸಲಹೆ ಪಡೆದ ನಂತರವೇ ಆರಂಭಿಸಿ. ಕುಂಭಕವನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾಡದಿರುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತ.

ಮೊದಲ ವಾರ ದಿನಕ್ಕೆ ಐದು ನಿಮಿಷ ಸಾಕು. ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಮಾಡಿ; ಕಡಿಮೆ ಸಮಯವಾದರೂ ನಿತ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಒಂದು ದಿನ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಿ ಹತ್ತು ದಿನ ಬಿಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ. ಅಭ್ಯಾಸ ಕೊನೆಗೊಂಡ ನಂತರ ಒಂದೆರಡು ನಿಮಿಷ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಉಸಿರು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.

ನಾಡಿ ಶೋಧನ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ

  1. ಆರಾಮವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ ಶಾಂತವಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಖಾಸನದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿಟ್ಟು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಕಣ್ಣು ಮೃದುವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿ, ಭುಜ ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿ.
  2. ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ ಬಲಗೈಯ ತೋರುಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಬೆರಳನ್ನು ಮಡಚಿ, ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆಯ ಬಳಿ ಮತ್ತು ಉಂಗುರ ಬೆರಳು ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆಯ ಬಳಿ ಇರುವಂತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ.
  3. ಎಡದಿಂದ ಉಸಿರೆಳೆಯಿರಿ ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆ ಮುಚ್ಚಿ ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಉಸಿರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ.
  4. ಬಲದಿಂದ ಉಸಿರು ಬಿಡಿ ಎರಡೂ ಹೊಳ್ಳೆ ಮುಚ್ಚಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಂತು, ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆ ತೆರೆದು ಸಮನಾಗಿ ಉಸಿರು ಬಿಡಿ.
  5. ಬಲದಿಂದ ಉಸಿರೆಳೆದು ಎಡದಿಂದ ಬಿಡಿ ಅದೇ ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ಉಸಿರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ಬಿಡಿ. ಇದು ಒಂದು ಸುತ್ತು.
  6. ಐದರಿಂದ ಹತ್ತು ಸುತ್ತು ಮಾಡಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಐದರಿಂದ ಹತ್ತು ಸುತ್ತು ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಒಂದೆರಡು ನಿಮಿಷ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಸಹಜ ಉಸಿರಾಟ ಗಮನಿಸಿ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಮಾಡಬೇಕೇ, ಸಂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಆಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಯಾವುದೇ ಸಮಯ ಸರಿಯೇ, ಆದರೆ ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆ ಬಿಡುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸಮಯ ಸಿಗದವರು ಸಂಜೆ ಲಘು ಉಪಾಹಾರದ ಮೊದಲು ಮಾಡಬಹುದು. ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವ ಮೊದಲು ಭ್ರಾಮರಿಯಂತಹ ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಒಳ್ಳೆಯದು.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವಾಗ ತಲೆ ಸುತ್ತಿದಂತೆ ಅನಿಸುವುದು ಸಹಜವೇ?

ಹೌದು, ಬಹಳ ಜನರಿಗೆ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ. ಉಸಿರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಬಲವಂತ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಥವಾ ಕುಂಭಕವನ್ನು ಬೇಗ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ಇದು ಆಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಉಸಿರನ್ನು ಸಹಜಗೊಳಿಸಿ, ಕುಂಭಕ ಬಿಟ್ಟು ಸುತ್ತುಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಗುರುವಿನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆಯಿರಿ.

ನೆಗಡಿ ಇದ್ದಾಗ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡಬಹುದೇ?

ಮೂಗು ಕಟ್ಟಿದಾಗ ನಾಡಿ ಶೋಧನ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಬಿಸಿನೀರಿನ ಹಬೆ ಅಥವಾ ಜಲನೇತಿಯಂತಹ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ. ಹೆಚ್ಚು ಕಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಆ ದಿನ ಸಹಜ ಉಸಿರಾಟ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಾಕು.

Dharmayana Background

ಸಂಪೂರ್ಣ Dharmayana ಅನುಭವಕ್ಕಾಗಿ

Dharmayana App

Google PlayApp Store