ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಮಹತ್ವ: ನಾಗ ಪೂಜೆಯ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯ
ನಾಗನಿಗೆ ನಮನ, ನಿಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ

Aditya Pandey
22 ನವೆಂಬರ್ 2026 • 4 ನಿಮಿಷ
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಮಹತ್ವ ಏನು ಎಂದು ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಸರಳ ಉತ್ತರ ಇದು: ಇದು ಹಾವುಗಳನ್ನು ನಾಗದೇವತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಭೂಮಿ, ಮಳೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಹಬ್ಬ. ಇದನ್ನು ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿ ತಿಥಿಯಂದು ಆಚರಿಸುವುದು ರೂಢಿ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದು ಶ್ರಾವಣದ ಹಬ್ಬಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
ನಾಗಪೂಜೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಭಾರತದ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ರೈತನ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಹಾವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕಾಲ ಮಳೆಗಾಲ. ಇಲಿ, ಹೆಗ್ಗಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಹಾವನ್ನು ಭಯದ ಜೊತೆಗೆ ಗೌರವದಿಂದಲೂ ನೋಡಿದ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇಲ್ಲಿದೆ. ನಾಗಪೂಜೆ ಆ ಗೌರವದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರೂಪ ಎಂದು ಅನೇಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಷನಾಗ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಯ್ಯೆಯಾಗಿ, ವಾಸುಕಿ ಶಿವನ ಕಂಠಾಭರಣವಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯೇ ಹಗ್ಗವಾದ ಕಥೆಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹೀಗೆ ನಾಗರು ದೇವತೆಗಳ ಸಂಗಡಿಗರಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಕಾಳಿಂಗನ ಕಥೆ
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಜೊತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೆನಪಾಗುವ ಕಥೆ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ್ದು. ಯಮುನಾ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ವಿಷಮಯ ಮಾಡಿದ್ದ ಕಾಳಿಂಗ ಸರ್ಪವನ್ನು ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಅದರ ಹೆಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ನರ್ತಿಸಿ ಅಡಗಿಸಿದ. ಕಾಳಿಂಗ ಶರಣಾಗಿ ಯಮುನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಈ ಹಬ್ಬದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಹೇಳುವ ಪರಂಪರೆ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇದೆ.
ಮತ್ತೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಜಾನಪದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣಂದಿರು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಹಾವಿನ ಮರಿಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವರ ತಂಗಿ ನಾಗದೇವತೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರ ಬಾಂಧವ್ಯದೊಂದಿಗೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಥೆಗಳು ಊರಿನಿಂದ ಊರಿಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಆಚರಣೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ
ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಮನೆಯವರು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶುಚಿಯಾಗಿ ಪೂಜೆಗೆ ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹುತ್ತ ಅಥವಾ ನಾಗಕಲ್ಲಿನ ಬಳಿ ಹೋಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಅಲ್ಲಿ ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ, ಹೂವು ಅರ್ಪಿಸಿ ಆರತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹುತ್ತ ಇಲ್ಲದ ಕಡೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗನ ಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹುರಿಯುವ ಅಥವಾ ಕತ್ತರಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಡುಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಯಮ ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನೆತನದ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ.
ಹಾಲೆರೆಯುವುದರ ಅರ್ಥ
ನಾಗಪಂಚಮಿ ಹಾಲೆರೆಯುವುದು ಈ ಹಬ್ಬದ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಚಿತ ಆಚರಣೆ. ಹುತ್ತಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ನಾಗಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಹಾಲು, ಕೆಲವರು ಅರಿಶಿನ ನೀರು ಹಾಕಿ ತಂಪಾಗಿಸುವ ಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾಗನ ಉಗ್ರತೆ ಶಾಂತವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಇದರ ಹಿಂದೆ ಇದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಲಿ. ನಿಜವಾದ ಹಾವಿಗೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವುದು ಅದಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರ ಎಂದು ವನ್ಯಜೀವಿ ತಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಮೆ, ನಾಗಕಲ್ಲು ಅಥವಾ ಹುತ್ತದ ಬಳಿ ನಡೆಸುವುದು ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗ.
ನಾಗಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿಯ ಪರಂಪರೆ
ನಾಗ ಪೂಜೆ ಮಹತ್ವ ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಳವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಾಗಬನ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ತೋಪುಗಳಿವೆ. ಮರಗಳ ಕೆಳಗೆ ನಾಗಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವರ್ಷವಿಡೀ ಪೂಜಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿವೆ. ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ನಾಗದೋಷ ಇದೆ ಎಂದು ನಂಬುವವರು ಇಂಥ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಂಬಿಕೆಯ ವಿವರಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನ.
ಈ ಹಬ್ಬದಿಂದ ನೀವು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಹುದಾದ ಪಾಠ
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ನಮಗೆ ಭಯಪಡುವುದನ್ನು ಅಲ್ಲ, ಗೌರವಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮನೆಯ ಹತ್ತಿರ ಹಾವು ಕಂಡರೆ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆಯದೆ ಹಾವು ಹಿಡಿಯುವ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ. ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಹುತ್ತ ಅಥವಾ ನಾಗಕಲ್ಲಿನ ಬಳಿ ಶಾಂತವಾಗಿ ನಿಂತು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ. ಇದೇ ಹಬ್ಬದ ನಿಜವಾದ ಆಶಯ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ದಿನಾಂಕ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ?
ಹೌದು, ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಪಂಚಮಿ ತಿಥಿ ಇರುವ ದಿನ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಕೆಲವು ವರ್ಷ ತಿಥಿ ಎರಡು ದಿನಗಳಿಗೆ ಹರಡಿರಬಹುದು. ಆಗ ನಿಮ್ಮ ಮನೆತನದ ಪದ್ಧತಿ ಅಥವಾ ಹಿರಿಯರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ದಿನ ನಿರ್ಧರಿಸಿ.
ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಹುತ್ತ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಗ ಪೂಜೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡುವುದು?
ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗನ ಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಶುಚಿಯಾಗಿ ಹಾಲು, ಅರಿಶಿನ, ಹೂವು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬಹುದು. ಹತ್ತಿರದ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ನಾಗಕಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಬಹುದು. ಭಕ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ, ಸ್ಥಳ ಎರಡನೆಯದು.
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕೇ?
ಇದು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮನೆತನದ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಕಡೆ ಉಪವಾಸ ಅಥವಾ ಲಘು ಆಹಾರದ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ, ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಊಟ ಮಾಡುವುದೂ ರೂಢಿ. ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಇರುವವರು ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಬಹುದು.


