વિક્રમ સંવત શું છે અને ગુજરાતી પંચાંગમાં તેનું સ્થાન
સંવતની સમજ, પંચાંગની ઓળખ

Aditya Pandey
21 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
વિક્રમ સંવત શું છે? ટૂંકમાં, તે ભારતમાં પ્રચલિત એક પરંપરાગત હિંદુ સંવત, એટલે કે વર્ષ ગણવાની પદ્ધતિ છે, અને ગુજરાતમાં તે રોજિંદા પંચાંગ, લગ્નમુહૂર્ત અને તહેવારોનો આધાર છે. દિવાળી પછીના બેસતા વર્ષે નવું વિક્રમ સંવત વર્ષ બેસે છે, અને આખું ગુજરાતી કેલેન્ડર એ જ ગણતરી પર ચાલે છે.
સંવતનો અર્થ અને નામ
સંવત એટલે કોઈ ચોક્કસ ઘટનાથી શરૂ કરીને ગણવામાં આવતાં વર્ષોની ગણતરી. જેમ ઈસ્વીસન ગણાય છે, તેમ વિક્રમ સંવત પણ એક સંવત છે. તેનું નામ રાજા વિક્રમાદિત્ય સાથે જોડાયેલું છે, અને પરંપરા તેને તેમના નામ સાથે સાંકળે છે. વિક્રમાદિત્ય કોણ હતા અને સંવતની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ, એ અંગે ઇતિહાસકારોમાં ચર્ચા રહી છે, એટલે આ વિષયમાં પરંપરા અને ઇતિહાસને અલગ રાખીને સમજવું સારું.
સામાન્ય વાતચીતમાં લોકો ઘણી વાર ફક્ત સંવત કહે છે, અને ગુજરાતી ઘરોમાં તેનો અર્થ વિક્રમ સંવત જ થાય છે. પંચાંગના પાને, પત્રિકામાં અને ચોપડાપૂજનમાં એ જ વર્ષ લખાય છે.
ગુજરાતનું નવું વર્ષ ક્યારે બેસે છે
ગુજરાતમાં વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ દિવાળીના બીજા દિવસે, એટલે કે કારતક સુદ એકમે બેસે છે. તેને બેસતું વર્ષ કહેવાય છે. એ દિવસે લોકો વહેલા ઊઠીને મંદિરે જાય છે, વડીલોને પગે લાગે છે અને સ્નેહીઓને ‘સાલ મુબારક’ કહે છે. વેપારીઓ માટે આ દિવસ નવા ચોપડાનો હોય છે.
ઉત્તર ભારતના ઘણા ભાગોમાં વર્ષની ગણતરી ચૈત્ર મહિનાથી શરૂ થતી ગણાય છે, એટલે ત્યાં નવું સંવત વર્ષ અલગ સમયે બેસે છે. આ તફાવતને ભૂલ ન સમજવો; એ પ્રદેશ પ્રમાણે ચાલતી જુદી પરંપરા છે. ગુજરાતનું પંચાંગ કારતકથી વર્ષ ગણે છે, અને એ જ તેની ઓળખ છે.
ગુજરાતી પંચાંગમાં સંવતનું સ્થાન
પંચાંગના પહેલા પાના પર સામાન્ય રીતે વિક્રમ સંવતનું વર્ષ અને તેનું નામ છાપેલું હોય છે. પંચાંગ પાંચ અંગોથી બને છે: તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ. સંવત એ બધાની ઉપરનું ચોકઠું છે, જેમાં મહિનો, પક્ષ અને તિથિ ગોઠવાય છે.
ગુજરાતી કેલેન્ડરમાં તારીખ ઈસ્વીસન પ્રમાણે પણ છાપેલી હોય છે અને સાથે વિક્રમ સંવતની તિથિ પણ. આથી એક જ પાના પર બે ગણતરી દેખાય છે, અને તહેવારનો દિવસ તિથિ પરથી નક્કી થાય છે.
મહિના, પક્ષ અને અમાંત પદ્ધતિ
ગુજરાતી પંચાંગમાં મહિનાઓ ચંદ્રની ગતિ પ્રમાણે ચાલે છે. દરેક મહિનામાં બે પક્ષ આવે છે: સુદ, એટલે શુક્લ પક્ષ, અને વદ, એટલે કૃષ્ણ પક્ષ. ગુજરાત અમાંત પદ્ધતિ અનુસરે છે, જેમાં મહિનો અમાસે પૂરો થાય છે. તેથી તિથિનો મહિનો ગુજરાતી પંચાંગમાં ક્યારેક ઉત્તર ભારતના પંચાંગ કરતાં એક મહિનો આગળ કે પાછળ નોંધાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, એક જ વદ પક્ષને બે પ્રદેશમાં જુદા મહિનાનો ગણવામાં આવી શકે છે. એટલે બીજા રાજ્યના કેલેન્ડરમાંથી તિથિ જોતી વખતે ગુજરાતી પંચાંગ સાથે સરખાવીને જ ચોક્કસ થવું.
તહેવારો અને વ્રતોમાં સંવતનો ઉપયોગ
નવરાત્રિ, દિવાળી, ઉત્તરાયણ અને જન્માષ્ટમી જેવા તહેવારોનો દિવસ વિક્રમ સંવતની તિથિ પરથી નક્કી થાય છે. એટલે ઈસ્વીસનની તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે, જ્યારે તિથિ એ જ રહે છે. એકાદશી, પૂનમ અને અમાસ જેવાં વ્રતો પણ એ જ ગણતરીથી પળાય છે.
કોઈ તિથિ બે દિવસ સુધી ચાલે કે ક્ષય પામે ત્યારે પંચાંગ જોઈને નિર્ણય લેવાય છે. સ્થાનિક પંચાંગ અને જાણકાર પુરોહિતની સલાહ આવા સમયે સૌથી ભરોસાપાત્ર ગણાય.
સંવત વર્ષ કેવી રીતે વાંચવું
પંચાંગ ખોલો ત્યારે સૌથી પહેલાં સંવતનું વર્ષ, મહિનો અને પક્ષ જુઓ. પછી તિથિ અને વાર મેળવો. ઈસ્વીસનની તારીખ સાથે મેળવવી હોય તો પંચાંગમાં છાપેલા કોષ્ટક પર આધાર રાખવો, અંદાજે ગણતરી ન કરવી. દર વર્ષે નવું પંચાંગ લાવવું અને તેને ઘરના પૂજાસ્થાન પાસે રાખવું એ સારી ટેવ છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
વિક્રમ સંવત અને ઈસ્વીસન એક જ વર્ષે બદલાય છે?
ના. સંવતમાં વર્ષ ઈસ્વીસન કરતાં અલગ આંકડાથી ચાલે છે અને નવું વર્ષ પણ અલગ દિવસે બેસે છે. એટલે એક જ ઈસ્વીસન વર્ષમાં બે વિક્રમ સંવત વર્ષોના ભાગ આવી શકે છે.
બીજા રાજ્યના કેલેન્ડરમાં તહેવારની તિથિ કેમ અલગ દેખાય છે?
ગુજરાતનું પંચાંગ અમાંત પદ્ધતિનું છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિ પ્રચલિત છે. તેથી વદ પક્ષનો મહિનો બંનેમાં જુદો નોંધાય છે. વ્રતની તિથિ જોવા હંમેશાં તમારા પ્રદેશનું પંચાંગ વાપરો.
પંચાંગ દર વર્ષે નવું કેમ લેવું જોઈએ?
દિવાળી પછી નવું પંચાંગ લાવવું સારું ગણાય, કેમ કે નવું સંવત વર્ષ ત્યારે બેસે છે. જૂનું પંચાંગ નવા વર્ષની તિથિઓ માટે કામનું રહેતું નથી.


