ઉત્તરાયણ તહેવારનું મહત્વ: પતંગ, દાન અને સૂર્યપૂજા
સૂર્યના ઉજાસમાં દાન અને આનંદ

Abhilash Ramakrishna
18 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
ઉત્તરાયણ તહેવારનું મહત્વ સમજવા માટે પહેલાં એટલું જાણવું જરૂરી છે કે આ તહેવાર સૂર્યની ગતિ સાથે જોડાયેલો છે. સૂર્ય જ્યારે મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેની ઉત્તર તરફની યાત્રા શરૂ થાય છે. ગુજરાતમાં આ દિવસ પતંગ, તલ-ગોળની મીઠાઈ, દાન અને સૂર્યદેવને અર્ઘ્ય આપવાના સંસ્કાર સાથે ઊજવાય છે. આકાશ રંગીન પતંગોથી ભરાઈ જાય છે અને ઘરેઘરે ઉંધિયું, જલેબી અને ચિક્કી બને છે.
સૂર્યની ઉત્તર તરફની ગતિ
ઉત્તરાયણ શબ્દનો અર્થ છે સૂર્યનું ઉત્તર દિશામાં અયન, એટલે કે ગતિ. પરંપરામાં સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશે તે ક્ષણને મકર સંક્રાંતિ કહે છે. આ તહેવાર ચંદ્રની તિથિ પ્રમાણે નહીં, પણ સૂર્યની ગતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે. એટલે અન્ય ઘણા તહેવારોની જેમ તેની તારીખ દર વર્ષે બહુ આઘીપાછી થતી નથી. દર વર્ષની ચોક્કસ તારીખ તમારા ગુજરાતી પંચાંગમાં જોઈ લેવી.
આ દિવસ પછી દિવસો ધીમે ધીમે લાંબા થવા લાગે છે અને શિયાળાનો જોર ઘટવા માંડે છે. એટલે લોકજીવનમાં તેને નવા ઉજાસ અને નવી શરૂઆતના પ્રતીક તરીકે જોવાય છે.
ઉત્તરાયણનું મહત્વ શાસ્ત્ર અને પરંપરામાં
પરંપરામાં ઉત્તરાયણને શુભ સમય ગણવામાં આવ્યો છે. મહાભારતની કથા પ્રમાણે ભીષ્મ પિતામહે દેહત્યાગ માટે ઉત્તરાયણની રાહ જોઈ હતી. આ કથા ઉત્તરાયણના શુભ ગણાતા સ્થાન તરફ ઇશારો કરે છે.
ઘણી પરંપરાઓમાં આ દિવસે સ્નાન, જપ અને સૂર્યોપાસનાનું વિશેષ મહત્વ મનાય છે. કેટલાક ઘરોમાં સવારે સ્નાન કરીને સૂર્યને જળ ચડાવાય છે. આ બધી રીતો કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે જુદી જુદી હોઈ શકે છે, એટલે પોતાના ઘરની રીત જ અનુસરવી.
પતંગનો આનંદ અને તેનો ભાવ
ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણ એટલે પતંગ. ધાબા પર આખું કુટુંબ ભેગું થાય, સવારથી સાંજ સુધી પેચ લડાય અને "કાઇપો છે"ની બૂમો ગુંજે. આ રમતનો એક સરળ અર્થ એ પણ છે કે શિયાળાની ઠંડીમાં કુટુંબ અને પડોશીઓ કુદરતી તડકામાં સાથે સમય વિતાવે છે.
પતંગોત્સવ ગુજરાતની ઓળખ બની ગયો છે અને અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા જેવા શહેરોમાં તેની ખાસ રોનક હોય છે. એક જવાબદારીની વાત અહીં યાદ રાખવી: દોરીથી પક્ષીઓને નુકસાન થાય છે. સવાર અને સાંજના સમયે પક્ષીઓ ઊડતા હોય છે, તેથી તે સમયે પતંગ ઉડાડવામાં સાવચેતી રાખવી અને ધારદાર દોરી ટાળવી.
ઉત્તરાયણ દાન: શું અને કેમ
ઉત્તરાયણ દાન આ તહેવારનો એક મહત્વનો ભાગ છે. પરંપરામાં આ દિવસે તલ, ગોળ, ખીચડી અને અન્ન જેવી વસ્તુઓનું દાન શુભ મનાય છે. શિયાળામાં તલ-ગોળ શરીરને ગરમી આપે છે, એટલે તેનું દાન જરૂરિયાતમંદ સુધી પહોંચે તે વ્યવહારુ રીતે પણ ઉપયોગી છે.
ગુજરાતમાં ગાયને ઘાસચારો ખવડાવવાની અને ગૌશાળામાં દાન આપવાની પ્રથા ઘણી જાણીતી છે. ગરીબોને ધાબળા, ગરમ કપડાં અને અન્ન આપનારા પણ ઘણા છે. દાન પોતાની શક્તિ અને શ્રદ્ધા પ્રમાણે કરવાની વસ્તુ છે, તેમાં દેખાડો જરૂરી નથી.
તલ-ગોળ અને ઉત્તરાયણનું ભોજન
આ સમયે તલની ચિક્કી, શિંગની ચિક્કી, મમરાના લાડુ અને તલ-ગોળના લાડુ ઘરેઘરે બને છે. ખેતરમાં આ સમયે નવી ઋતુનો પાક આવતો હોવાથી ઉંધિયું, પૂરી અને જલેબી જેવી વાનગીઓ ખવાય છે. ઉંધિયામાં શિયાળાની તાજી શાકભાજી વપરાય છે, જે આ તહેવારની ઋતુ સાથે જોડાયેલી છે.
ગુજરાત બહાર એ જ દિવસ
એ જ સૂર્યસંક્રમણ દેશના જુદા ભાગોમાં જુદા નામે ઊજવાય છે, જેમ કે તમિલનાડુમાં પોંગલ અને પંજાબમાં લોહડી. નામ અને રીત જુદી છે, પણ સૂર્ય અને નવા પાક પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાનો ભાવ સમાન છે. ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણ પછીનો દિવસ વાસી ઉત્તરાયણ તરીકે ઓળખાય છે, જ્યારે પતંગબાજી ચાલુ રહે છે.
આ ઉત્તરાયણે શું કરશો
સવારે સૂર્યને જળ ચડાવો, તમારી શક્તિ પ્રમાણે કોઈ જરૂરિયાતમંદને તલ-ગોળ કે ગરમ કપડાંનું દાન કરો, ઘરના સભ્યો સાથે પતંગ ઉડાવો અને પક્ષીઓની સલામતીનું ધ્યાન રાખો. આટલું કરશો તો તહેવારના ત્રણેય ભાવ, સૂર્યપૂજા, દાન અને આનંદ, તમારા દિવસમાં આવી જશે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
ઉત્તરાયણની તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે?
ના, ઉત્તરાયણ સૂર્યની ગતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે, ચંદ્રની તિથિ પ્રમાણે નહીં, એટલે તેની તારીખ દર વર્ષે લગભગ એ જ રહે છે. તેમ છતાં ચોક્કસ તારીખ અને પુણ્યકાળ ગુજરાતી પંચાંગમાં જોઈ લેવા.
ઉત્તરાયણમાં શેનું દાન કરવું જોઈએ?
પરંપરામાં તલ, ગોળ, અન્ન, ખીચડી, ગરમ કપડાં અને ધાબળા આપવાનું શુભ મનાય છે. ગાયને ઘાસચારો ખવડાવવાની પ્રથા પણ ગુજરાતમાં પ્રચલિત છે. દાન શક્તિ પ્રમાણે કરવું, કોઈ ચોક્કસ રકમ નક્કી નથી.
પતંગ ઉડાવતી વખતે પક્ષીઓને બચાવવા શું કરવું?
ચાઇનીઝ કે કાચવાળી ધારદાર દોરી ટાળો અને સુતરાઉ દોરી વાપરો. સવારે અને સાંજે પક્ષીઓ ઊડતા હોય છે, તે સમયે પતંગ ઓછી ઉડાવો. ઘાયલ પક્ષી મળે તો નજીકની પક્ષી સારવાર સંસ્થા કે પશુ ચિકિત્સકનો સંપર્ક કરો.


