તુલસી પૂજાના નિયમો: ક્યારાની પૂજા અને રોજના નિયમો
રોજના નાના નિયમમાં તુલસીની કૃપા

Kushal K
19 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
તુલસી પૂજાના નિયમો સરળ છે, પણ તેમાં શ્રદ્ધાની સાથે થોડી શિસ્ત પણ જોઈએ. તુલસીને ઘરમાં લક્ષ્મીસ્વરૂપ અને વિષ્ણુને પ્રિય માનવામાં આવે છે. એટલે સવારે સ્નાન પછી ક્યારાની સફાઈ, જળ અર્પણ, દીવો અને પ્રદક્ષિણા: આટલું રોજ નિયમિત કરવાથી પૂજા પૂરી ગણાય છે.
તુલસી ક્યારો ક્યાં અને કેવો રાખવો
ગુજરાતનાં ઘણાં ઘરોમાં આંગણામાં કે ઓટલા પાસે ઈંટ કે પથ્થરનો ઊંચો ક્યારો હોય છે. તેને તુલસી ક્યારો કહે છે. ક્યારો એવી જગ્યાએ રાખો જ્યાં સવારનો તડકો અને ખુલ્લી હવા મળે. ફ્લેટમાં રહેતા હો તો બારી કે ખુલ્લી બાલ્કનીમાં કુંડું રાખી શકાય. ક્યારાની આસપાસ કચરો, ચંપલ કે ઝાડુ ન રાખવાં, અને માટી સ્વચ્છ રાખવી.
રોજની પૂજા વિધિ
સવારે સ્નાન કર્યા પછી જ તુલસી પાસે જવાનો રિવાજ છે. પહેલાં ક્યારા ફરતે થોડી સફાઈ કરો, સુકાં પાંદડાં ઉઠાવી લો અને પછી તાંબા કે પિત્તળના લોટામાં સ્વચ્છ જળ લો. જળ ધીમે ધીમે મૂળ પાસે રેડો, જેથી માટી ધોવાઈ ન જાય. પછી કંકુ-ચોખા અને થોડું ચંદન ચડાવો.
સાંજે ક્યારા પાસે ઘીનો કે તેલનો દીવો કરવાની પરંપરા ઘણાં ઘરોમાં છે. કેટલાંક ઘરોમાં સવારે પણ દીવો કરે છે. બંને પદ્ધતિ ચાલે છે, તમારા ઘરની રીત પ્રમાણે કરો.
પ્રદક્ષિણા અને મંત્ર
પ્રદક્ષિણા ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ત્રણ કે સાત પ્રદક્ષિણા કરાય છે, પણ સંખ્યા ઘર ઘરની રીત પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે. પ્રદક્ષિણા કરતાં મનમાં મંત્ર બોલી શકાય. ઘણાં ઘરોમાં તુલસી માતાનો પ્રણામ મંત્ર અથવા વિષ્ણુનું નામસ્મરણ બોલાય છે. મંત્ર ન આવડે તો સાચા મનથી નામસ્મરણ પણ પૂરતું ગણાય છે.
પાંદડાં તોડવાના નિયમો
તુલસીનાં પાંદડાં તોડવામાં કાળજી રાખવાની પરંપરા છે. સ્નાન કર્યા વિના, સાંજ પછી અને રાત્રે પાંદડાં ન તોડવાનું ઘણા વડીલો કહે છે. એકાદશી, રવિવાર અને સૂર્ય કે ચંદ્રગ્રહણના દિવસે પણ પાંદડાં તોડવાનું ટાળવામાં આવે છે. જરૂર હોય તો આગલા દિવસે જ પૂજા માટે પાંદડાં તોડી રાખવાનો રિવાજ છે. પાંદડું ખેંચવાને બદલે મંજરી સહિત નાની ડાળખી હળવેથી ચૂંટો.
પ્રસાદ અને ભોગમાં તુલસી
વિષ્ણુ અને કૃષ્ણના ભોગમાં તુલસીનું પાન ચડાવવું અનિવાર્ય મનાય છે. પુષ્ટિમાર્ગી અને વૈષ્ણવ ઘરોમાં થાળમાં તુલસીદલ અવશ્ય મૂકાય છે. ભોગ ધરાવતી વખતે પાન શુદ્ધ જળથી ધોઈને જ મૂકવું. ગણેશ પૂજામાં પરંપરાગત રીતે તુલસી ચડાવાતી નથી, તે વાત ખાસ યાદ રાખવા જેવી છે.
કારતક માસ અને તુલસી વિવાહ
કારતક માસમાં તુલસીની પૂજાનું વિશેષ મહત્વ ગણાય છે. દેવઉઠી અગિયારસ આસપાસ તુલસી વિવાહની પરંપરા છે, જેમાં તુલસી અને શાલિગ્રામ કે વિષ્ણુ સ્વરૂપના વિવાહ પ્રતીકરૂપે કરાય છે. તિથિ દર વર્ષે બદલાય છે, એટલે તારીખ માટે ગુજરાતી પંચાંગ જુઓ. સ્થાનિક રિવાજો જુદા હોય છે, એટલે ઘરના વડીલ કે પંડિતની સલાહ લો.
કેટલીક સામાન્ય ભૂલો
- ક્યારામાં સુકાઈ ગયેલો છોડ લાંબો સમય રાખી મૂકવો. સુકાઈ જાય તો વિધિપૂર્વક નદી કે સ્વચ્છ જગ્યાએ પધરાવો.
- ગંદા હાથે કે ચંપલ પહેરીને ક્યારા પાસે જવું.
- જળ વધારે પડતું રેડવું, જેથી મૂળ સડી જાય.
- પાંદડાં નખથી ખેંચીને તોડવાં.
તુલસી પૂજા મોટા આયોજનની નહીં, રોજની નાની નિયમિતતાની છે. જે ઘરમાં રોજ સવારે જળ અને સાંજે દીવો થાય છે, ત્યાં આ પૂજા સહજ રીતે જીવનનો ભાગ બની જાય છે.
રોજ તુલસીની પૂજા કેવી રીતે કરવી
- સ્નાન અને સફાઈ કરો સવારે સ્નાન કરીને ક્યારા ફરતે સફાઈ કરો અને સુકાં પાંદડાં ઉઠાવી લો.
- જળ અર્પણ કરો સ્વચ્છ જળ લોટામાં લઈ મૂળ પાસે ધીમે ધીમે રેડો.
- કંકુ-ચોખા ચડાવો તુલસીને કંકુ, ચોખા અને થોડું ચંદન અર્પણ કરો.
- દીવો પ્રગટાવો ઘી કે તેલનો દીવો કરીને ક્યારા પાસે મૂકો.
- પ્રદક્ષિણા કરો ઘડિયાળની દિશામાં ત્રણ કે સાત પ્રદક્ષિણા કરતાં મનમાં નામસ્મરણ કરો.
સામાન્ય પ્રશ્નો
તુલસીને કયા દિવસે જળ ન ચડાવવું જોઈએ?
ઘણા વડીલો રવિવાર, એકાદશી અને ગ્રહણના દિવસે જળ ન ચડાવવાનું કહે છે, કારણ કે તે દિવસે તુલસીને વિશ્રામ મળે છે એવી માન્યતા છે. આ માન્યતા બધાં ઘરોમાં એકસરખી નથી, એટલે તમારા કુટુંબની રીત પૂછીને ચાલો.
તુલસીનો છોડ સુકાઈ જાય તો શું કરવું?
ઘણા રિવાજ પ્રમાણે તુલસીનું છોડ સુકાઈ જાય તો તેને કચરામાં ફેંકવાને બદલે નદી, તળાવ કે સ્વચ્છ બગીચાની માટીમાં વિધિપૂર્વક પધરાવાય છે. તેની જગ્યાએ નવું છોડ વાવવાની પ્રથા પણ છે.
ફ્લેટમાં ક્યારો ન હોય તો કુંડામાં તુલસી પૂજા થઈ શકે?
મોટાં ઘરોમાં પરંપરાગત ક્યારો રાખવાની પ્રથા છે, પણ ફ્લેટમાં કુંડામાં પણ પૂજા થાય છે. કુંડું બારી કે બાલ્કનીમાં તડકો મળે તે રીતે રાખો અને રોજ જળ આપો, પૂજાનો ભાવ એ જ મુખ્ય છે.


