Dharmayana

સૂર્ય નમસ્કાર કરવાની રીત: 12 આસનો

સૂર્યના તેજ સાથે શરીરનો તાલ

Abhilash Ramakrishna

Abhilash Ramakrishna

18 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ

સૂર્ય નમસ્કાર કરવાની રીત: 12 આસનો

સૂર્ય નમસ્કાર કરવાની રીત સરળ છે: 12 આસનો એક પછી એક સળંગ ક્રમમાં કરવાનાં હોય છે, અને દરેક આસન સાથે શ્વાસનો તાલ જોડાયેલો હોય છે. સવારે ખાલી પેટે, ખુલ્લી હવાવાળી જગ્યાએ, સમતલ ચટાઈ કે આસન પર તે કરવો સારો ગણાય છે. સૂર્ય તરફ મુખ રાખીને કરો તો પરંપરા સાથેનું જોડાણ વધુ ઊંડું લાગે છે.

શરૂ કરતાં પહેલાં તૈયારી

ચટાઈ પાથરીને શાંત ઊભા રહો. પગ સાથે રાખો, ખભા ઢીલા છોડો અને શ્વાસને સહજ ચાલવા દો. થોડી વાર સૂર્ય તરફ જોઈ મનમાં કૃતજ્ઞતા રાખવી એ પરંપરાગત રીત છે. ઘણા લોકો આ સમયે સૂર્યના કોઈ મંત્રનું સ્મરણ કરે છે, પણ તે ફરજિયાત નથી.

12 આસનોનો ક્રમ

સૂર્ય નમસ્કારના આસન સામાન્ય રીતે આ ક્રમમાં શીખવવામાં આવે છે:

  1. પ્રણામાસન: બંને હથેળી છાતી આગળ જોડીને ઊભા રહો.
  2. હસ્ત ઉત્તાનાસન: હાથ ઉપર લઈ જઈ શરીરને પાછળ તરફ સહેજ વાળો.
  3. પાદહસ્તાસન: આગળ ઝૂકીને હથેળી પગની બાજુમાં ભૂમિ પર મૂકો.
  4. અશ્વ સંચાલનાસન: એક પગ પાછળ લઈ જાઓ, નજર ઉપર રાખો.
  5. પર્વતાસન: બીજો પગ પણ પાછળ લઈ નિતંબ ઉપર ઉઠાવો.
  6. અષ્ટાંગ નમસ્કાર: છાતી, હાથ, ઘૂંટણ, કપાળ અને પગના પંજા ભૂમિને સ્પર્શે.
  7. ભુજંગાસન: છાતી ઉપર ઉઠાવી આગળ જુઓ.
  8. પર્વતાસન: ફરી નિતંબ ઉપર ઉઠાવો.
  9. અશ્વ સંચાલનાસન: પાછળ લીધેલો પગ આગળ લાવો.
  10. પાદહસ્તાસન: બંને પગ જોડી આગળ ઝૂકો.
  11. હસ્ત ઉત્તાનાસન: હાથ ઉપર લઈ પાછળ તરફ વળો.
  12. પ્રણામાસન: શરૂઆતની સ્થિતિમાં પાછા આવો.

આ 12 આસનો એક બાજુનું ચક્ર ગણાય છે. બીજી બાજુ માટે અશ્વ સંચાલનાસનમાં બીજો પગ પાછળ લેવાનો હોય છે.

શ્વાસનો તાલ

આ સૂર્ય નમસ્કાર રીતનો આત્મા શ્વાસ છે. સામાન્ય નિયમ એ છે કે શરીર ઉપર તરફ ખૂલે ત્યારે શ્વાસ અંદર લેવો અને આગળ તરફ ઝૂકતી વખતે શ્વાસ બહાર કાઢવો. શ્વાસ રોકવો નહીં. ઉતાવળ કરશો તો તાલ તૂટશે, એટલે શરૂઆતમાં ધીમે અને સ્પષ્ટ હલનચલન રાખો.

શરૂઆત કરનાર માટે સાવચેતી

  • શરૂઆતમાં 3 થી 5 ચક્રથી શરૂ કરો અને ધીમે ધીમે વધારો.
  • કમર, ગરદન કે ઘૂંટણમાં દુખાવો હોય તો આસનો ઓછા ઊંડાણથી કરો.
  • ભોજન પછી તરત ન કરો; પેટ હળવું હોય ત્યારે કરો.
  • ગર્ભાવસ્થા, ઊંચું લોહીનું દબાણ કે હૃદયની તકલીફ હોય તો પહેલાં ડૉક્ટર કે અનુભવી યોગ શિક્ષકની સલાહ લો.

પરંપરા અને પદ્ધતિમાં ભેદ

આસનોનું નામ અને ક્રમ બધે એકસરખાં નથી હોતાં. કેટલીક પરંપરા અને શાળાઓમાં કેટલાંક આસનોમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળે છે, અને સાથે બોલાતા મંત્રો પણ જુદા હોઈ શકે છે. તમે જે શિક્ષક કે પરંપરા પાસેથી શીખ્યા હો તેનો ક્રમ અપનાવો અને તેને વચ્ચે બદલશો નહીં.

પૂર્ણ કર્યા પછી

છેલ્લા ચક્ર પછી સીધા ઊભા રહી થોડી વાર આંખો બંધ કરો. શ્વાસ સ્વાભાવિક થવા દો અને શરીરમાં આવેલી હૂંફ અને હળવાશ અનુભવો. જરૂર લાગે તો એક-બે મિનિટ શવાસનમાં સૂઈ જાઓ. રોજ થોડા ચક્ર નિયમિત કરવા એ ક્યારેક લાંબો સમય કરી પછી છોડી દેવા કરતાં વધુ સારું છે.

સૂર્ય નમસ્કારનું એક ચક્ર કરવાની રીત

  1. પ્રણામાસનમાં ઊભા રહો પગ સાથે રાખી હથેળી છાતી આગળ જોડો અને શ્વાસ સ્વાભાવિક રાખો.
  2. હસ્ત ઉત્તાનાસન કરો શ્વાસ લેતાં હાથ ઉપર લઈ જાઓ અને શરીરને સહેજ પાછળ વાળો.
  3. પાદહસ્તાસનમાં ઝૂકો શ્વાસ બહાર કાઢતાં આગળ ઝૂકી હથેળી પગની બાજુમાં ભૂમિ પર મૂકો.
  4. અશ્વ સંચાલનાસન કરો એક પગ પાછળ લઈ જાઓ, ઘૂંટણ ભૂમિ તરફ રાખો અને નજર ઉપર રાખો.
  5. પર્વતાસન અને અષ્ટાંગ નમસ્કાર બીજો પગ પાછળ લઈ નિતંબ ઉપર ઉઠાવો, પછી શરીરના આઠ અંગો ભૂમિને સ્પર્શે તેમ નીચે આવો.
  6. ભુજંગાસન કરો હાથ પર ટેકો લઈ છાતી ઉપર ઉઠાવો અને આગળ જુઓ.
  7. ક્રમ ઊલટો કરી પાછા ફરો પર્વતાસન, અશ્વ સંચાલનાસન, પાદહસ્તાસન અને હસ્ત ઉત્તાનાસન કરી પ્રણામાસનમાં પાછા આવો.

સામાન્ય પ્રશ્નો

રોજ કેટલા સૂર્ય નમસ્કાર કરવા જોઈએ?

શરૂઆત કરનાર માટે 3 થી 5 ચક્ર પૂરતાં છે. એક ચક્રમાં બંને બાજુ ગણાય છે, એટલે તેમાં 24 આસન-સ્થિતિ થાય છે. શરીર ટેવાઈ જાય પછી ધીમે ધીમે સંખ્યા વધારી શકાય.

સૂર્ય નમસ્કાર ઘરમાં કરી શકાય કે બહાર જ કરવા?

ખરેખર ખુલ્લી જગ્યા ન હોય તો ઘરમાં હવાઉજાસવાળા ખૂણામાં કરી શકાય. સૂર્ય સીધો દેખાતો ન હોય તો પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખવું પૂરતું ગણાય છે.

સૂર્ય નમસ્કારમાં સૌથી સામાન્ય ભૂલ કઈ થાય છે?

ઉતાવળમાં કરવાથી શ્વાસ અને આસનનો તાલ બગડે છે, અને ઘૂંટણ કે કમર પર વધુ ભાર પડે છે. એક ચક્ર પૂરું કરવા કરતાં દરેક આસનમાં સાચી સ્થિતિ પર ધ્યાન આપવું વધુ મહત્વનું છે.

Dharmayana Background

સંપૂર્ણ Dharmayana અનુભવ માટે

Dharmayana App

Google PlayApp Store