Dharmayana

શુક્લ પક્ષ અને કૃષ્ણ પક્ષ: અમાસ અને પૂનમ સમજો

ચંદ્રની કળા સાથે ચાલતું પંચાંગ

Aditya Pandey

Aditya Pandey

21 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ

શુક્લ પક્ષ અને કૃષ્ણ પક્ષ: અમાસ અને પૂનમ સમજો

શુક્લ પક્ષ અને કૃષ્ણ પક્ષ એ ચંદ્ર માસના બે ભાગ છે. અમાસ પછી ચંદ્ર રોજ વધતો જાય એ સમય શુક્લ પક્ષ છે, અને પૂનમ પછી ચંદ્ર રોજ ઘટતો જાય એ સમય કૃષ્ણ પક્ષ છે. બંને પક્ષ મળીને એક ચંદ્ર માસ બને છે, અને પંચાંગમાં દરેક તિથિ આ બેમાંથી કોઈ એક પક્ષની હોય છે.

પક્ષ એટલે શું

પક્ષ શબ્દનો અર્થ પખવાડિયું, એટલે લગભગ પંદર દિવસનો ગાળો. ચંદ્ર માસમાં બે પક્ષ આવે છે. એકમાં ચંદ્રની કળા વધે છે, બીજામાં ઘટે છે. પંચાંગ જોતી વખતે તિથિના નામ સાથે પક્ષ પણ લખેલો હોય છે, જેમ કે શુક્લ પક્ષની એકાદશી કે કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશી.

શુક્લ પક્ષ: ચંદ્ર વધતો પખવાડિયું

શુક્લ એટલે ઊજળો. અમાસ પછીની એકમથી શરૂ થઈને પૂનમ સુધીનો સમય શુક્લ પક્ષ ગણાય છે. આ દિવસોમાં સાંજે આકાશમાં ચંદ્ર રોજ થોડો મોટો દેખાય છે અને રાત વધુ અજવાળી બને છે. પરંપરામાં શુક્લ પક્ષને વધતા તેજનો સમય માનવામાં આવે છે, એટલે ઘણા લોકો નવા કામની શરૂઆત માટે આ પખવાડિયું પસંદ કરે છે. જો કે શુભ મુહૂર્ત માટે અંતિમ નિર્ણય પંચાંગના બીજા અંગો જોઈને થાય છે.

કૃષ્ણ પક્ષ: ચંદ્ર ઘટતો પખવાડિયું

કૃષ્ણ એટલે શ્યામ. પૂનમ પછીની એકમથી શરૂ થઈને અમાસ સુધીનો સમય કૃષ્ણ પક્ષ છે. આ દિવસોમાં ચંદ્ર રોજ નાનો થતો જાય છે અને રાતો વધુ અંધારી બને છે. કૃષ્ણ પક્ષ અશુભ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. જન્માષ્ટમી અને મહાશિવરાત્રિ જેવા પર્વો પણ કૃષ્ણ પક્ષની તિથિએ આવે છે, અને પિતૃઓના શ્રાદ્ધના દિવસો પણ આ જ પક્ષમાં આવે છે.

પૂનમ અને અમાસ: બે પક્ષની સીમા

પૂનમ શુક્લ પક્ષની અંતિમ તિથિ છે, જ્યારે ચંદ્ર પૂર્ણ દેખાય છે. અમાસ કૃષ્ણ પક્ષની અંતિમ તિથિ છે, જ્યારે ચંદ્ર દેખાતો નથી. પૂનમે એક પક્ષ પૂરો થઈને બીજો શરૂ થાય છે, અને અમાસે બીજો પક્ષ પૂરો થઈને ફરી શુક્લ પક્ષ શરૂ થાય છે. ઘણા ઘરોમાં પૂનમે સત્યનારાયણ કથા કે વ્રત થાય છે, અને અમાસે પિતૃ સ્મરણ અને દાનની પરંપરા છે.

ગુજરાતના પંચાંગમાં માસનું નામ

ગુજરાતમાં પ્રચલિત પંચાંગ અમાંત પદ્ધતિ પ્રમાણે ચાલે છે, એટલે માસ અમાસથી અમાસ સુધી ગણાય છે. ઉત્તર ભારતના ઘણા પંચાંગ પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિ વાપરે છે, જેમાં માસ પૂનમથી પૂનમ સુધી ગણાય છે. તેથી કૃષ્ણ પક્ષની એક જ તિથિનો માસ ગુજરાતમાં અને ઉત્તર ભારતમાં એક મહિનાના ફરકથી જુદો લખાય છે. શુક્લ પક્ષમાં બંને પદ્ધતિમાં માસનું નામ સરખું રહે છે. આ કારણે તહેવારની તિથિ સરખી હોવા છતાં માસનું નામ જુદું દેખાઈ શકે છે.

રોજિંદા જીવનમાં કેવી રીતે જોવું

પંચાંગમાં તિથિની સાથે લખેલો પક્ષ જોઈ લો. વ્રત, એકાદશી કે ચોથ જેવી તિથિ બંને પક્ષમાં આવતી હોવાથી પક્ષ જાણવો જરૂરી છે. આકાશમાં ચંદ્ર જોઈને પણ અંદાજ મળે: સાંજે નાની ચંદ્રકોર દેખાય તો શુક્લ પક્ષ શરૂ થયો છે, અને સવારે ઢળતો ચંદ્ર દેખાય તો કૃષ્ણ પક્ષ ચાલે છે. તિથિ અને તારીખ અંગ્રેજી કેલેન્ડર મુજબ દર વર્ષે બદલાય છે, એટલે દર વર્ષનું પંચાંગ જ ભરોસાપાત્ર આધાર છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો

શું બંને પક્ષ પંદર-પંદર દિવસના હોય છે?

તિથિ પ્રમાણે, હા. દરેક ચંદ્ર માસમાં બંને પક્ષમાં એકમથી ચૌદશ સુધી ચૌદ તિથિ સરખી આવે છે, અને પંદરમી તિથિ શુક્લ પક્ષમાં પૂનમ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં અમાસ કહેવાય છે. પરંતુ તિથિનો સમય ઘટતો-વધતો હોવાથી પક્ષ ક્યારેક 14 દિવસનો અને ક્યારેક 15 દિવસથી થોડો વધુ પણ ચાલે છે.

એકાદશી શુક્લ પક્ષની હોય કે કૃષ્ણ પક્ષની?

પંચાંગની ભાષામાં એકાદશી દર માસે બે વાર આવે છે, એક શુક્લ પક્ષમાં અને એક કૃષ્ણ પક્ષમાં. બંનેનાં નામ જુદાં હોય છે અને વ્રત બંને પક્ષમાં કરનારા લોકો પણ છે, તેથી વ્રતની પરંપરા તમારા ઘર કે સંપ્રદાય પ્રમાણે પૂછી લેવી.

કૃષ્ણ પક્ષમાં શુભ કામ કરી શકાય?

હા, પરંપરામાં કૃષ્ણ પક્ષમાં પણ પૂજા, વ્રત અને શુભ કાર્યો થાય છે, અને મુહૂર્ત જોવાનો આધાર ફક્ત પક્ષ નથી. કેટલાક લોકો લગ્ન જેવા મોટા શુભ કાર્ય માટે શુક્લ પક્ષ પસંદ કરે છે, પણ આ પસંદગી કુટુંબની પરંપરા અને જાણકાર પંડિતની સલાહ પર આધાર રાખે છે.

Dharmayana Background

સંપૂર્ણ Dharmayana અનુભવ માટે

Dharmayana App

Google PlayApp Store