ષોડશોપચાર પૂજા વિધિ: 16 ઉપચાર ક્રમ મુજબ
સોળ સેવાથી દેવનું સન્માન

Sunil Chaurasia
21 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
ષોડશોપચાર પૂજા વિધિ એટલે ઇષ્ટદેવને સોળ ઉપચારથી, એટલે કે સોળ સેવાઓથી પૂજવાની પદ્ધતિ. જાણે ઘરે આવેલા પૂજ્ય અતિથિનું ક્રમશઃ સ્વાગત થતું હોય: આસન, જળ, સ્નાન, વસ્ત્ર, સુગંધ, ભોજન અને અંતે વિદાય. 'ઉપચાર' શબ્દનો અર્થ અહીં સારવાર નથી, પણ સેવા કે સત્કારનું સાધન છે. આ લેખમાં તેના સોળ ઉપચાર ક્રમ મુજબ સમજાવ્યા છે, જેથી તમે ઘરે પૂજા કેવી રીતે કરવી તે શાંતિથી શીખી શકો.
ષોડશોપચાર પૂજાનો ભાવ
આ પૂજાનો મૂળ ભાવ એ છે કે દેવને અતિથિ માનીને તેમની સેવા કરવી. સામાન્ય દિવસોની પૂજા ઘણી વાર ટૂંકી હોય છે, પણ તહેવાર, વ્રત કે કોઈ વિશેષ અવસરે લોકો વિસ્તારથી પૂજા કરવા ઇચ્છે છે. ત્યારે ષોડશોપચાર પૂજા કામ આવે છે. તેમાં દરેક ઉપચારની સાથે મંત્ર બોલવાની પરંપરા છે, પણ મંત્ર ન આવડતા હોય તો ભાવપૂર્વક નામસ્મરણ કરીને પણ ક્રમ જાળવી શકાય.
પંચોપચાર અને ષોડશોપચાર વચ્ચેનો ફેર
પંચોપચાર પૂજા સૌથી સરળ રૂપ છે. તેમાં સામાન્ય રીતે ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય, આ પાંચ ઉપચાર અર્પણ થાય છે. ષોડશોપચાર તેનો વિસ્તાર છે, જેમાં આહ્વાનથી વિસર્જન સુધીના સોળ ઉપચાર આવે છે. રોજ સમય ઓછો હોય તો પંચોપચાર પૂરતી છે; ખાસ દિવસે સમય હોય તો ષોડશોપચાર કરી શકાય. બંનેમાં ભક્તિ મુખ્ય છે, ઉપચારની સંખ્યા નહીં.
પૂજા પહેલાંની તૈયારી
સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરો અને પૂજાસ્થાન સાફ કરો. પાટલા કે બાજોઠ પર સ્વચ્છ વસ્ત્ર પાથરીને દેવની પ્રતિમા કે તસવીર સ્થાપો. જળનું પાત્ર, પંચામૃત, ચંદન, અક્ષત, ધૂપ, દીપ, વસ્ત્ર અને નૈવેદ્ય પહેલેથી હાથવગાં રાખો, જેથી પૂજા વચ્ચે ઊઠવું ન પડે. આચમન કરીને સંકલ્પ લો અને પછી ક્રમ શરૂ કરો.
સોળ ઉપચાર ક્રમ મુજબ
ઉપચારોના નામ અને ક્રમ પરંપરા પ્રમાણે થોડા બદલાય છે. સૌથી પ્રચલિત ક્રમ આ રીતે છે:
- ધ્યાન: દેવનું સ્વરૂપ મનમાં સ્થિર કરવું.
- આવાહન: દેવને પધારવા વિનંતી કરવી.
- આસન: બેસવા માટે આસન અર્પણ કરવું.
- પાદ્ય: ચરણ પખાળવા જળ આપવું.
- અર્ઘ્ય: હાથ ધોવા અને સન્માન માટે જળ આપવું.
- આચમન: મુખશુદ્ધિ માટે જળ આપવું.
- સ્નાન: જળ અને પંચામૃતથી અભિષેક કરવો.
- વસ્ત્ર: વસ્ત્ર અર્પણ કરવું.
- યજ્ઞોપવીત: જનોઈ અર્પણ કરવી, જ્યાં પરંપરા હોય ત્યાં.
- ગંધ: ચંદન કે કંકુ ચડાવવું.
- પુષ્પ: પુષ્પ અને માળા અર્પણ કરવી.
- ધૂપ: સુગંધિત ધૂપ કરવો.
- દીપ: દીવો પ્રગટાવીને દર્શાવવો.
- નૈવેદ્ય: થાળ કે પ્રસાદ ધરાવવો.
- તાંબૂલ અને દક્ષિણા: પાન, સોપારી અને દક્ષિણા અર્પણ કરવી.
- આરતી, પ્રદક્ષિણા, નમસ્કાર અને વિસર્જન: અંતે આરતી કરીને વંદન કરવું.
ગણતરીમાં થોડો ફેર જોવા મળે છે. કોઈ પરંપરા ધ્યાન અને આવાહનને અલગ ગણે છે, તો કોઈ તેમને એક ગણીને બીજા ઉપચાર ઉમેરે છે. તમારા કુળની કે ગુરુની પરંપરા હોય તો તે જ ક્રમ અનુસરો.
ઘરે પૂજા કેવી રીતે કરવી: વ્યવહારુ સૂચનો
મંત્ર અશુદ્ધ બોલવા કરતાં સરળ નામમંત્ર, જેમ કે ઇષ્ટદેવનો મંત્ર, શુદ્ધ બોલવો સારો. ગુજરાતમાં વૈષ્ણવ ઘરોમાં સેવા-પૂજાની પોતાની પદ્ધતિ હોય છે, સ્વામિનારાયણ ઘરોમાં પોતાની અને શાક્ત પરિવારોમાં વળી જુદી; તેથી પોતાના ઘરની રીતને માન આપો. નૈવેદ્ય સાત્વિક અને તાજું રાખો. પૂજા પૂરી થાય એટલે પ્રસાદ પરિવારમાં વહેંચી દો.
પૂજા પૂરી કરતી વખતે
આરતી પછી પ્રદક્ષિણા કરો અને ભૂલચૂક માટે ક્ષમા માગો. ક્ષમાપ્રાર્થના પૂજાનો એક મહત્ત્વનો ભાગ ગણાય છે, કારણ કે સૌથી સાવધ પૂજામાં પણ કંઈક રહી જાય છે. આવતી વખતે તમે પાંચ ઉપચારથી શરૂ કરીને ધીમે ધીમે સોળ સુધી પહોંચી શકો છો. નિયમિતતા અને શ્રદ્ધા ક્રમ જેટલાં જ મહત્ત્વનાં છે.
ઘરે ષોડશોપચાર પૂજા કરવાની રીત
- તૈયારી કરો સ્નાન કરીને પૂજાસ્થાન સાફ કરો, સામગ્રી ગોઠવો અને આચમન કરીને સંકલ્પ લો.
- ધ્યાન અને આવાહન કરો ઇષ્ટદેવનું સ્વરૂપ મનમાં ધારણ કરીને તેમને પધારવા વિનંતી કરો, પછી આસન અર્પણ કરો.
- જળ ઉપચારો આપો પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમન માટે ક્રમશઃ જળ અર્પણ કરો.
- સ્નાન અને વસ્ત્ર અર્પો જળ કે પંચામૃતથી અભિષેક કરો, પછી વસ્ત્ર અર્પણ કરો અને પરંપરા હોય તો યજ્ઞોપવીત ચડાવો.
- ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ ચડાવો ચંદન કે કંકુ, પુષ્પ, ધૂપ અને દીપ એક પછી એક અર્પણ કરો.
- નૈવેદ્ય ધરાવો થાળ કે પ્રસાદ ધરાવો, પછી તાંબૂલ અને દક્ષિણા અર્પણ કરો.
- આરતી અને ક્ષમાપ્રાર્થના આરતી કરો, પ્રદક્ષિણા કરીને નમસ્કાર કરો, ભૂલચૂક માટે ક્ષમા માગો અને પ્રસાદ વહેંચો.
સામાન્ય પ્રશ્નો
મંત્રો ન આવડતા હોય તો શું ષોડશોપચાર પૂજા કરી શકાય?
હા, ભાવપૂર્વક કરેલી પૂજા સ્વીકાર્ય મનાય છે. મંત્રો ન આવડે તો દરેક ઉપચાર વખતે ઇષ્ટદેવનું નામ કે એક સરળ મંત્ર બોલીને ક્રમ જાળવી શકાય. સમય જતાં એક-બે મંત્ર શીખતા જાઓ, બધું એક સાથે શીખવું જરૂરી નથી.
શું ષોડશોપચાર પૂજા રોજ કરવી જરૂરી છે?
ના, રોજ તો પંચોપચાર કે સાદી પૂજા પૂરતી છે. ષોડશોપચાર સામાન્ય રીતે તહેવાર, વ્રત, ગૃહપ્રવેશ કે કોઈ વિશેષ અવસરે થાય છે. તમારા ઘરમાં પરંપરા હોય તો તે પ્રમાણે ચાલો.
જુદા જુદા પુસ્તકોમાં સોળ ઉપચારની યાદી જુદી કેમ છે?
એવું બને છે, કારણ કે ગણતરીની પદ્ધતિ જુદી હોય છે. કોઈ ધ્યાન-આવાહન અલગ ગણે છે, કોઈ આચમન કે યજ્ઞોપવીત ઉમેરે છે. તમારા કુળના વડીલ કે ગુરુ જે ક્રમ બતાવે તે જ અનુસરો.


