શરદ પૂર્ણિમાનું મહત્વ: ચંદ્રપ્રકાશમાં દૂધ-પૌંઆ અને રાસલીલાની કથા
ચાંદનીમાં ભક્તિ, ઋતુમાં આરોગ્ય

Sunil Chaurasia
20 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
શરદ પૂર્ણિમા મહત્વ સમજવું હોય તો એટલું યાદ રાખો: આ પૂનમની રાતે ચંદ્ર આકાશમાં સૌથી નિર્મળ અને શાંત દેખાય છે, અને એટલે જ આ રાત ભક્તિ, આરોગ્ય અને ઋતુપરિવર્તન ત્રણેના સંગમ તરીકે ઊજવાય છે. ચોમાસું વિદાય લે અને શરદ ઋતુ બેસે ત્યારે આવતી આ પૂનમે ગુજરાતનાં ઘરોમાં ધાબે કે ફળિયામાં ચંદ્રપ્રકાશમાં દૂધ-પૌંઆ મૂકવાની પરંપરા છે, અને ઘણી જગ્યાએ રાતભર ગરબા અને ભજન ચાલે છે.
શરદ ઋતુ અને પૂનમનો સંબંધ
શરદ પૂર્ણિમા આસો મહિનાની પૂનમે આવે છે. ગુજરાતના અમાન્ત પંચાંગ પ્રમાણે નવું વર્ષ બેસતા વર્ષથી શરૂ થાય છે, એટલે દિવાળી પહેલાંનો મહિનો આસો ગણાય છે. ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાન્ત પંચાંગમાં એ જ પૂનમ આશ્વિન મહિનાની કહેવાય છે, એટલે મહિનાનું નામ જુદું લાગે તો ગૂંચવાવું નહીં.
તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે, કારણ કે તે તિથિ પર આધારિત છે. આસો સુદ પૂનમ ક્યારે આવે છે તે તમારા સ્થાનિક પંચાંગમાં જોઈ લેવું. વરસાદ પછી આકાશ સાફ થાય છે, હવામાં ભેજ ઘટે છે, અને પૂનમનો ચંદ્ર ખાસ ઉજ્જ્વળ લાગે છે. પરંપરામાં આ રાતને વર્ષની સૌથી સુંદર પૂનમ ગણવામાં આવે છે.
રાસલીલાની કથા
ભાગવત પુરાણની પરંપરા પ્રમાણે શરદ પૂર્ણિમાની રાતે વૃંદાવનમાં શ્રીકૃષ્ણે ગોપીઓ સાથે રાસ રમ્યો હતો. ભાગવતમાં રાસલીલાનું વર્ણન શરદની ચાંદની રાતના સંદર્ભમાં આવે છે. એટલે આ દિવસ રાસ પૂર્ણિમા તરીકે પણ ઓળખાય છે.
વૈષ્ણવ પરંપરામાં આ કથાને ભગવાન અને ભક્તના પ્રેમના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. પુષ્ટિમાર્ગની હવેલીઓમાં શરદોત્સવ ઊજવાય છે, જેમાં કીર્તન અને શણગાર દ્વારા આ ભાવ પ્રગટ કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં આ ભાવ ગરબા અને રાસની લોકપરંપરા સાથે સહજ રીતે જોડાયેલો છે.
ચંદ્રપ્રકાશમાં દૂધ-પૌંઆનું મહત્વ
શરદ પૂર્ણિમા દૂધ પૌંઆની પરંપરા ગુજરાતમાં ખૂબ જાણીતી છે. સાંજે દૂધને ઉકાળીને ઠંડું કરવામાં આવે છે, તેમાં પૌંઆ, સાકર અને ઇલાયચી નાખવામાં આવે છે, અને વાસણને જાળીથી ઢાંકી ચંદ્રપ્રકાશમાં ખુલ્લામાં મૂકવામાં આવે છે. મોડી રાતે કે બીજી સવારે તેને પ્રસાદ તરીકે વહેંચીને ખવાય છે.
માન્યતા એવી છે કે આ રાતે ચંદ્રનાં કિરણો અમૃત જેવો ગુણ આપે છે. આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ શરદ ઋતુમાં પિત્ત વધે છે, અને દૂધ, સાકર જેવી ઠંડક આપતી વસ્તુઓ પિત્તને શાંત કરનારી ગણાય છે. એટલે આ પરંપરા શ્રદ્ધા અને ઋતુચર્યા બંને સાથે બંધબેસતી લાગે છે. જેમને દૂધ માફક ન આવતું હોય કે ડાયાબિટીસ જેવી તકલીફ હોય, તેમણે પોતાની તબિયત પ્રમાણે માત્રા રાખવી.
લક્ષ્મીપૂજા અને કોજાગરી પૂનમ
કોજાગરી પૂનમ નામ બંગાળ, ઓડિશા અને મિથિલામાં વપરાય છે. માન્યતા છે કે આ રાતે દેવી લક્ષ્મી પૃથ્વી પર ફરે છે અને પૂછે છે, 'કો જાગર્તિ?' એટલે કે કોણ જાગે છે? જે જાગતું હોય તેના પર કૃપા થાય છે એવી શ્રદ્ધાથી ઘણાં ઘરો રાત્રિ જાગરણ કરે છે.
ગુજરાતમાં ઘણા પરિવારો આ દિવસે લક્ષ્મીજીનું સ્મરણ કરે છે અને આરતી કરે છે. જાગરણનો અર્થ માત્ર ઊંઘ ટાળવો નથી. ભજન, સ્તોત્રપાઠ કે પરિવાર સાથે બેસીને કથા સાંભળવી એ જ જાગરણનો ખરો ભાવ ગણાય છે.
આ રાતે શું કરવું
- દૂધ-પૌંઆ કે ખીર બનાવી ચંદ્રને નૈવેદ્ય ધરાવો અને પછી પ્રસાદ રૂપે વહેંચો.
- સાંજે સ્નાન કરી ઘરના દેવસ્થાને દીવો-આરતી કરો, અને ઇચ્છા હોય તો ઉપવાસ રાખો.
- ભજન, કીર્તન કે ગરબામાં થોડો સમય ગાળો. ચંદ્રદર્શન કરીને મનને શાંત કરો.
- ખુલ્લામાં મૂકેલા દૂધને માખી-જીવજંતુથી બચાવવા જાળીથી ઢાંકો.
રીતો કુટુંબ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે બદલાય છે. તમારા ઘરની જે પરંપરા ચાલી આવતી હોય તે જ સાચવવી, અને સાદાઈથી શ્રદ્ધા સાથે રાત ગાળવી એ સૌથી સારું.
સામાન્ય પ્રશ્નો
શરદ પૂર્ણિમાએ દૂધ-પૌંઆ ક્યારે ખાવા જોઈએ?
ચંદ્રપ્રકાશમાં મૂકેલું દૂધ-પૌંઆ મોડી રાતે ખાવાનો રિવાજ છે, પણ ઘણા પરિવારો તેને રાતભર ખુલ્લામાં રાખીને બીજી સવારે પ્રસાદ તરીકે લે છે. વાસણને જાળીથી ઢાંકેલું રાખો અને ખૂબ મોડું થાય તો દૂધ ફાટી ન જાય તે જુઓ.
શું શરદ પૂર્ણિમાનો ઉપવાસ કરવો જરૂરી છે?
ના, ઉપવાસ ફરજિયાત નથી. તે કુટુંબની પરંપરા અને વ્યક્તિની તબિયત પર આધારિત છે. કેટલાક ફળાહાર કે એક ટંક ભોજન રાખે છે, જ્યારે ઘણા માત્ર પૂજા, આરતી અને પ્રસાદ સુધી જ મર્યાદિત રહે છે.
જો પૂનમ બે દિવસ આવે તો કયા દિવસે ઊજવવી?
પૂનમ તિથિ ક્યારેક બે દિવસ સુધી ફેલાય છે. ચંદ્રોદય સમયે પૂનમ તિથિ ક્યાં છે તે જોઈને નક્કી થાય છે, એટલે સ્થાનિક પંચાંગ જોવું ઉત્તમ. વધુ ગૂંચવણ હોય તો તમારા પંડિત કે હવેલી-મંદિરની જાહેરાત પ્રમાણે ચાલો.


