Dharmayana

રથયાત્રાનું મહત્વ અને ભગવાન જગન્નાથની કથા

ભગવાન પોતે ભક્તના દ્વારે પધારે છે

Abhilash Ramakrishna

Abhilash Ramakrishna

18 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ

રથયાત્રાનું મહત્વ અને ભગવાન જગન્નાથની કથા

રથયાત્રાનું મહત્વ એ છે કે આ દિવસે ભગવાન જગન્નાથ પોતે મંદિરની બહાર આવીને ભક્તોને દર્શન આપે છે. જે ભક્ત મંદિરના ગર્ભગૃહ સુધી ન પહોંચી શકે, તેના દ્વારે ભગવાન સ્વયં રથમાં બેસીને આવે છે. એટલે રથયાત્રાને ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેના સહજ મિલનનો ઉત્સવ ગણવામાં આવે છે. ઓડિશાના પુરીમાં આ પરંપરાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, અને ગુજરાતમાં અમદાવાદ સહિત અનેક સ્થળે તે શ્રદ્ધાથી ઊજવાય છે.

રથયાત્રા ક્યારે અને કેમ ઊજવાય છે

રથયાત્રા અષાઢ મહિનાના શુક્લ પક્ષની બીજ તિથિએ યોજાય છે. તેની ચોક્કસ તારીખ દર વર્ષે પંચાંગ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે તારીખ યાદ રાખવાને બદલે અષાઢી બીજ તરીકે યાદ રાખવી સારી. ગુજરાતમાં આ જ દિવસ અષાઢી બીજ તરીકે જાણીતો છે, અને કચ્છમાં તે નવા વર્ષ તરીકે પણ ઊજવાય છે.

યાત્રાનો ભાવ સરળ છે. ભગવાન ભક્તોની વચ્ચે આવે છે, અને ભક્તો રથનું દોરડું ખેંચીને તેમની સેવામાં સહભાગી થાય છે. અહીં કોઈ ઊંચ-નીચનો ભેદ નથી; રથ પાસે સૌ સમાન છે.

ભગવાન જગન્નાથની કથા

જગન્નાથ એટલે જગતના નાથ, અને તેમને ભગવાન વિષ્ણુ અથવા કૃષ્ણનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. પુરીના મંદિરમાં તેમની સાથે મોટા ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા બિરાજે છે. આ ત્રણેની મૂર્તિઓ લાકડામાંથી બનેલી હોય છે, જે પરંપરા બીજા ઘણા મંદિરોથી જુદી પડે છે.

લોકકથા પ્રમાણે એક વાર સુભદ્રાએ નગર જોવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી, ત્યારે બંને ભાઈઓ તેમને રથમાં બેસાડીને ફરવા લઈ ગયા. આ કથા અનેક રીતે કહેવાય છે અને પ્રદેશ તથા પરંપરા પ્રમાણે તેમાં થોડો ફેર જોવા મળે છે. બધી કથાઓમાં એક વાત સમાન છે: ભગવાનનો સ્નેહ ભક્તો સુધી પહોંચવા માટે મંદિરની દીવાલોમાં બંધાતો નથી.

ત્રણ રથ અને તેમનું સ્વરૂપ

પુરીમાં ત્રણેય દેવો માટે અલગ અલગ રથ બનાવાય છે. દરેક રથનું નામ અને રંગ જુદાં હોય છે, અને તે દર વર્ષે નવેસરથી લાકડામાંથી તૈયાર થાય છે. રથ બનાવવાનું કામ પરંપરાગત કારીગરો પેઢીઓથી કરતા આવ્યા છે.

રથને ખેંચવા માટે લાંબાં દોરડાં વપરાય છે, અને હજારો ભક્તો તે ખેંચવાનું પુણ્ય માને છે. દોરડાને સ્પર્શ કરવો એ પણ સેવા ગણાય છે.

અમદાવાદની રથયાત્રા

અમદાવાદ રથયાત્રા ગુજરાતની સૌથી જાણીતી રથયાત્રા છે. તે જમાલપુરના જગન્નાથ મંદિરથી નીકળે છે અને શહેરના જૂના વિસ્તારોમાંથી પસાર થઈને પાછી મંદિરે આવે છે. યાત્રાના દિવસે વહેલી સવારે ભગવાનની મંગળા આરતી થાય છે, અને ત્યારબાદ રથ નગરચર્યાએ નીકળે છે.

આ યાત્રાની એક ખાસ ઓળખ છે મગનો પ્રસાદ. ભક્તો રસ્તા પર ઊભા રહીને મગ, જાંબુ અને બીજો પ્રસાદ વહેંચે છે, અને યાત્રામાં શણગારેલા હાથી, ભજનમંડળીઓ અને અખાડા પણ જોડાય છે. શહેરના અનેક સમાજના લોકો એકસાથે આ ઉત્સવમાં સામેલ થાય છે.

રથયાત્રામાં ભાગ લેવાની રીત

જો તમે યાત્રામાં જાઓ, તો વહેલા પહોંચવું અને ભીડમાં ધીરજ રાખવી સારી. બાળકો અને વડીલો સાથે હોય તો એક નિશ્ચિત સ્થળ નક્કી કરી રાખો. રસ્તામાં મળતો પ્રસાદ આદરપૂર્વક સ્વીકારવો અને તેનો બગાડ ન કરવો.

જે લોકો યાત્રામાં જઈ શકતા નથી, તેઓ ઘરે જ ભગવાન જગન્નાથનું સ્મરણ કરી, ભજન ગાઈને કે પ્રસાદ ધરાવીને દિવસ ઊજવી શકે છે. ભાવ સાચો હોય તો ઘરનું સ્મરણ પણ રથયાત્રાના દર્શન જેટલું જ ફળદાયી મનાય છે.

રથયાત્રાનો સાર એટલો જ છે કે ભગવાન ભક્તની નજીક આવે છે, અને ભક્તે ફક્ત શ્રદ્ધા સાથે તેમની સામે ઊભા રહેવાનું છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો

અમદાવાદની રથયાત્રા ક્યાંથી નીકળે છે અને માર્ગ કયો હોય છે?

અમદાવાદની યાત્રા જમાલપુરના જગન્નાથ મંદિરથી શરૂ થાય છે અને શહેરના જૂના વિસ્તારોમાં ફરીને મંદિરે પાછી ફરે છે. યાત્રાના માર્ગમાં કેટલાક રસ્તા બંધ રહેતા હોવાથી, અગાઉથી પ્રશાસન દ્વારા જાહેર કરાયેલો માર્ગ તપાસી લેવો.

જગન્નાથજીની મૂર્તિ લાકડાની કેમ હોય છે?

પુરીમાં જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાની મૂર્તિઓ લાકડામાંથી બનેલી હોય છે, જે ભારતના મોટા ભાગના મંદિરોની પથ્થર કે ધાતુની મૂર્તિઓથી જુદી પરંપરા છે. સ્વરૂપ અધૂરું લાગે તેવું દેખાય છે, પરંતુ ભક્તો તેને પૂર્ણ સ્વરૂપ તરીકે જ પૂજે છે.

જો હું રથયાત્રામાં જઈ ન શકું તો ઘરે કેવી રીતે ઊજવું?

હા, તમે ઘરે જ ભગવાન જગન્નાથનું સ્મરણ કરીને ભજન ગાઈ શકો છો અને મગ કે બીજો સાદો પ્રસાદ ધરાવી શકો છો. ઓનલાઇન પ્રસારણથી પણ દર્શન કરી શકાય છે, અને ભાવ મુખ્ય ગણાય છે.

Dharmayana Background

સંપૂર્ણ Dharmayana અનુભવ માટે

Dharmayana App

Google PlayApp Store