Dharmayana

રાંધણ છઠ અને શીતળા સાતમ: ઠંડું ભોજન કેમ ખવાય છે

છઠે રસોઈ, સાતમે ઠંડક અને શ્રદ્ધા

Abhilash Ramakrishna

Abhilash Ramakrishna

18 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ

રાંધણ છઠ અને શીતળા સાતમ: ઠંડું ભોજન કેમ ખવાય છે

રાંધણ છઠ શીતળા સાતમ ગુજરાતનો એવો પ્રસંગ છે જેમાં એક દિવસ ખૂબ રાંધવામાં આવે છે અને બીજા દિવસે ચૂલો કે ગેસ સળગાવ્યા વગર, આગલા દિવસનું બનાવેલું ઠંડું ભોજન જમવામાં આવે છે. રાંધણ છઠના દિવસે ઘરમાં રસોઈની ધમાલ હોય છે, અને શીતળા સાતમે શીતળા માતાની પૂજા કરીને એ ઠંડું ખાણું ખવાય છે. આ ઠંડું ખાવાની પરંપરા પાછળ શ્રદ્ધા પણ છે અને ઋતુની સમજ પણ.

રાંધણ છઠ: સાતમ માટેની તૈયારીનો દિવસ

શ્રાવણ મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષમાં છઠ અને સાતમ તિથિ આવે છે. છઠના દિવસને રાંધણ છઠ કહે છે, કારણ કે આ દિવસે બીજા દિવસ માટેનું આખું ભોજન બની જાય છે. સાતમે રસોડામાં અગ્નિ પ્રગટાવવાનો રિવાજ નથી, એટલે બધું આગલા દિવસે જ તૈયાર કરી લેવું પડે.

ઘરોમાં સવારથી જ તૈયારી શરૂ થઈ જાય છે. ઘણા પરિવારોમાં સ્ત્રીઓ સાથે મળીને રસોઈ કરે છે, પડોશમાં વાનગીઓની આપ-લે પણ થાય છે. રસોડું સાફ કરીને ચૂલો કે ગેસ પૂજવાનો રિવાજ પણ ઘણા ઘરોમાં છે.

ઠંડા ભોજનમાં શું શું હોય છે

વાનગીઓ દરેક ઘરમાં અને પ્રદેશમાં થોડી જુદી હોય છે, પણ ઘણે ઠેકાણે આ પ્રકારનું ભોજન જોવા મળે છે:

  • થેપલાં અને પૂરી, જે ઠંડાં થયા પછી પણ સારાં રહે છે
  • સુખડી, મોળા કે મીઠા ઢેબરાં અને વડાં
  • બાજરીના રોટલા અને કોરું શાક
  • દહીં, અને ઘણે ઠેકાણે ઠંડી રાબ કે કઢી
  • ખાખરા, ઘૂઘરા અને મઠિયાં જેવો સૂકો નાસ્તો

એવી વાનગીઓ પસંદ થાય છે જે એક દિવસ સુધી બગડે નહીં. એટલે તેલ, ઘી અને સૂકા મસાલાવાળી વાનગીઓનું પ્રમાણ વધારે રહે છે.

શીતળા સાતમની પૂજા

શીતળા માતાને ઠંડક આપનાર અને રોગોથી રક્ષણ કરનાર દેવી તરીકે પૂજવામાં આવે છે. સાતમે સવારે સ્નાન કરીને સ્ત્રીઓ માતાના સ્થાને કે ઘરમાં માતાની છબી સમક્ષ પૂજા કરે છે. ઘણે ઠેકાણે શીતળા માતાના મંદિરે જઈને ઠંડું ભોજન ધરાવવાનો રિવાજ છે.

પૂજામાં ઠંડું પાણી, કંકુ, ચોખા અને આગલા દિવસે બનાવેલી વાનગીઓનો થાળ ધરાવાય છે. પછી એ જ પ્રસાદ પરિવારજનો જમે છે. ઘણી માતાઓ સંતાનોની તંદુરસ્તી અને રક્ષા માટે આ દિવસનું વ્રત રાખે છે.

ઠંડું ખાવાની પરંપરા પાછળનો ભાવ

પરંપરા મુજબ શીતળા માતા ઠંડકના પ્રતીક છે, એટલે તેમના દિવસે અગ્નિ અને ગરમ રસોઈ ટાળીને ઠંડક જાળવવામાં આવે છે. આ રિવાજને માતાનો આદર અને તેમની કૃપા મેળવવાનો માર્ગ માનવામાં આવે છે.

ઋતુની રીતે જોઈએ તો આ ચોમાસાનો સમય છે, જ્યારે ગરમી, ભેજ અને રોગચાળો સાથે આવે છે. એ કારણે એક દિવસ પૂરતું સાદું, ચોખ્ખું અને પહેલેથી તૈયાર ભોજન લેવાની ટેવ પડી હોય એમ સમજી શકાય. આ સમજ પરંપરાની શ્રદ્ધાનું સ્થાન લેતી નથી, તેની સાથે ચાલે છે.

પ્રદેશ અને પરિવાર પ્રમાણે ફેરફાર

સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર કે દક્ષિણ ગુજરાતમાં વાનગીઓ અને વિધિમાં ફેરફાર જોવા મળે છે. કેટલાક પરિવારોમાં સાતમે ચા કે દૂધ પણ ગરમ કરવામાં આવતાં નથી, જ્યારે કેટલાકમાં એટલી છૂટ લેવાય છે. કયા દિવસે વ્રત કે પૂજા કરવી તે પણ કુટુંબની પરંપરા અને પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તિથિની ચોક્કસ તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે, એટલે ગુજરાતી પંચાંગ કે ઘરના વડીલ પાસેથી ખાતરી કરી લેવી સારી. જો તમારા ઘરની રીત અલગ હોય તો તે જ તમારા માટે સાચી રીત છે.

આ દિવસે ધ્યાનમાં રાખવા જેવું

આગલા દિવસે બનાવેલું ભોજન સાતમે જમાય છે, એટલે તેને ઢાંકીને ચોખ્ખી જગ્યાએ રાખવું. ખાસ કરીને દહીં, શાક અને રાબ જેવી વાનગીઓ ભેજવાળા હવામાનમાં જલદી બગડે છે, તેથી તેને સાચવવામાં કાળજી રાખો. બાળકો, વૃદ્ધો અને બીમાર સભ્યો માટે જરૂર લાગે તો જુદી સગવડ કરવી એ પરંપરાની ભાવનાની વિરુદ્ધ નથી.

શ્રદ્ધા રાખીને પૂજા કરો, પણ આરોગ્યની સમજ પણ સાથે રાખો. એ બંને જોડાય ત્યારે જ પરંપરા વર્ષો સુધી જીવંત રહે છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો

રાંધણ છઠ અને શીતળા સાતમ અલગ અલગ તહેવાર છે કે એક જ?

હા, આ તહેવારમાં એક દિવસ ખૂબ રાંધવાની અને બીજા દિવસે ઠંડું ખાવાની પરંપરા છે, એટલે બંને એક જોડી તરીકે ગણાય છે. એક વિના બીજાની તૈયારી શક્ય નથી, કારણ કે સાતમનું ભોજન છઠે જ બની જાય છે.

શું શીતળા સાતમે ચા કે દૂધ ગરમ કરી શકાય?

આ બાબતે ઘરોમાં જુદી જુદી રીત છે. કેટલાક પરિવારો ગરમ પીણાં પણ ટાળે છે, જ્યારે કેટલાક તબિયત કે સંજોગો પ્રમાણે છૂટ લે છે. તમારા કુટુંબની પરંપરા અને વડીલની સલાહ મુજબ નક્કી કરવું સારું.

ઠંડું ભોજન બગડી ન જાય તે માટે શું કાળજી રાખવી?

સાતમના ભોજન માટે એવી વાનગીઓ પસંદ કરો જે એક દિવસ સુધી સારી રહે, જેમ કે થેપલાં, સુખડી, ઢેબરાં અને ખાખરા. દહીં, શાક અને રાબને ઢાંકીને ઠંડી જગ્યાએ રાખો અને જમતાં પહેલાં તપાસી લો કે બગડ્યાં નથી.

Dharmayana Background

સંપૂર્ણ Dharmayana અનુભવ માટે

Dharmayana App

Google PlayApp Store