પૂજામાં ઘંટ અને શંખનું મહત્વ: કપૂરની આરતી સહિત
નાદ, સૂર અને જ્યોતથી પૂજા પૂર્ણ

Sunil Chaurasia
22 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
પૂજામાં ઘંટ અને શંખનું મહત્વ સમજવું હોય તો એક વાત પહેલા જાણવી જોઈએ: આ બંને માત્ર અવાજ કરવાનાં સાધનો નથી. પરંપરામાં ઘંટનાદ અને શંખધ્વનિ પૂજાની શરૂઆત અને ભક્તિના વાતાવરણનો સંકેત ગણાય છે. કપૂર આરતીમાં પ્રગટે છે અને પોતે બળીને કંઈ પાછળ છોડતું નથી. ત્રણેય મળીને ઘરની પૂજાને શાંત, એકાગ્ર અને શુદ્ધ ભાવ આપે છે.
ઘંટનો નાદ શા માટે
મંદિરમાં પ્રવેશતાં ઘણા ભક્તો પહેલા ઘંટ વગાડે છે. માન્યતા એવી છે કે તેનાથી ભક્ત પોતાની હાજરી દેવ સમક્ષ નોંધાવે છે અને મન રોજિંદા વિચારોમાંથી ખસીને પૂજા તરફ વળે છે. ઘરની પૂજામાં પણ આરતી વખતે અને પૂજા શરૂ કરતી વેળાએ નાનો ઘંટ વગાડવાની પ્રથા છે.
ઘંટનો અવાજ રણકતો અને થોડી વાર ટકતો હોય છે. એ ગુંજ મનને એક બિંદુ પર ટકાવવામાં મદદ કરે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક અનુભવ ઘણા સાધકો પોતે પણ બતાવે છે.
ઘંટ વગાડવાની રીત
ઘંટ ધીમેથી અને લયમાં વગાડવો જોઈએ, ઉતાવળે કે જોરથી નહીં. આરતી દરમિયાન ઘંટનો તાલ આરતીના લય સાથે મેળવવો સારું ગણાય છે. ઘરના નાના ઘંટ સામાન્ય રીતે ડાબા હાથે પકડીને વગાડાય છે, જ્યારે જમણા હાથમાં આરતી હોય છે. આ બાબતમાં કુટુંબ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે નાના ફેરફાર જોવા મળે છે.
શંખનું સ્થાન પૂજામાં
શંખ પૂજામાં પવિત્ર વસ્તુ ગણાય છે. પરંપરામાં શંખને ભગવાન વિષ્ણુ સાથે જોડવામાં આવે છે, અને વૈષ્ણવ ઘરોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે. આરતી પહેલા કે પછી શંખ ફૂંકવાની પ્રથા ઘણી જગ્યાએ છે. શંખનો ગંભીર અને લાંબો સૂર વાતાવરણમાં એક શુભ અને શાંત ભાવ ભરે છે.
પૂજામાં શંખનું મહત્વ જળ સાથે પણ જોડાયેલું છે. ઘણા ઘરોમાં શંખમાં જળ ભરીને તેને પૂજા માટે શુદ્ધ જળ તરીકે વાપરવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરામાં દક્ષિણાવર્તી શંખને વિશેષ શુભ માનવામાં આવે છે, પણ આ માન્યતા બધે એકસરખી નથી.
શંખ રાખવા અને વાપરવાના નિયમો
શંખને સ્વચ્છ રાખવો અને પૂજાના સ્થાને આદરપૂર્વક મૂકવો જોઈએ. ઘણા ઘરોમાં એવો નિયમ છે કે શંખ જમીન પર સીધો ન મૂકતાં નાનકડા આસન કે વસ્ત્ર પર મૂકાય. પૂજા માટેના શંખમાં ચડાવેલું જળ અને શિવપૂજામાં વપરાતું જળ અલગ રાખવાની પ્રથા પણ કેટલાક કુટુંબોમાં છે. તમારા ઘરની પરંપરા શું કહે છે તે વડીલોને પૂછવું સૌથી યોગ્ય છે.
કપૂરની આરતી અને તેનો ભાવ
કપૂરની આરતી ઘરોમાં સૌથી પરિચિત વિધિ છે. કપૂર બળે ત્યારે તેજ ઝડપથી પ્રગટે છે અને સુગંધ ફેલાય છે. પરંપરાગત અર્થ એ છે કે કપૂર પોતાને સંપૂર્ણ સમર્પિત કરી દે છે, અવશેષ છોડતું નથી, અને એ રીતે ભક્તના અહંકારના વિલયનું પ્રતીક બને છે. આ એક પ્રચલિત પ્રતીકાત્મક અર્થઘટન છે.
સામાન્ય રીતે આરતીમાં પહેલા ઘીનો દીવો કે પંચારતી ફરે અને અંતે કપૂરની આરતી કરાય. ઘણા ઘરોમાં આરતીની છેલ્લી પંક્તિ સાથે કપૂર પ્રગટાવી ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં ફેરવાય છે. પછી ભક્તો બંને હથેળી જ્યોત તરફ લઈ જઈ આંખો પર ફેરવે છે.
ત્રણેયનો સંયુક્ત અનુભવ
આરતીમાં ઘંટ કાનને, કપૂરની જ્યોત આંખને અને સુગંધ નાકને સ્પર્શે છે, અને શંખનો સૂર વાતાવરણને ભરી દે છે. આ રીતે પૂજા માત્ર મનથી નહીં, ઇન્દ્રિયોથી પણ અનુભવાય છે. એટલે ઘણા સાધકો કહે છે કે આ સાધનો વિના પૂજા અધૂરી લાગે.
જો ઘરમાં શંખ ન હોય કે ઘંટ નાનો હોય તો ચિંતા ન કરો. પૂજાનો મુખ્ય આધાર ભાવ છે, સાધનોની સંખ્યા કે કિંમત નહીં. સ્વચ્છ મન સાથે બેસીને શાંતિથી કરાયેલી આરતી જ સૌથી સાચી પૂજા છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
આરતી વખતે ઘંટ ક્યારે વગાડવો અને ક્યારે બંધ કરવો?
સામાન્ય રીતે આરતી શરૂ થાય ત્યારે ઘંટ વગાડાય છે અને તેનો લય આરતીના તાલ સાથે ચાલે છે. આરતી પૂરી થયા પછી ઘંટ ધીમો પડે અને શાંતિ છવાય, તે પછી શાંતિ પાઠ કે પ્રાર્થના કરાય. કુટુંબ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે ક્રમમાં થોડો ફેર હોઈ શકે.
ઘરમાં કેવા શંખની પૂજા કરવી અને શું ફૂંકવો જરૂરી છે?
નાના ઘર માટે નાનો કે મધ્યમ કદનો શંખ પૂરતો છે, જેનો અવાજ પરિવારને સાફ સંભળાય. મુખ્ય વાત શંખ સ્વચ્છ, તિરાડ વિનાનો અને આદરપૂર્વક રાખેલો હોય તે છે. ઘણા ઘરોમાં જે શંખ ફૂંકાતો ન હોય તે માત્ર પૂજા સ્થાને જળ ભરવા કે પ્રતીક તરીકે પણ રાખવામાં આવે છે.
કપૂરની આરતી કરતી વખતે ખાસ કઈ સાવચેતી રાખવી?
કપૂર હંમેશા ધાતુની નાની થાળી કે કપૂરદાનીમાં પ્રગટાવો, સીધું લાકડા કે કપડા પર નહીં. જ્યોત પ્રગટ્યા પછી થાળી હળવેથી ફેરવો અને ઓલવવા માટે ફૂંક ન મારો, તે જાતે બુઝાવા દો. બાળકો પાસે હોય તો તેમને દૂર રાખવા અને પડદા કે ફૂલોથી આરતી દૂર રાખવી.


