પ્રસાદનું મહત્વ: ભગવાનને ધરાવવાની રીત અને પ્રસાદ લેવાના નિયમો
ભાવથી ધરાવો, કૃપારૂપે સ્વીકારો

Kushal K
22 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
પ્રસાદનું મહત્વ સમજવા માટે પહેલાં એટલું જાણવું જરૂરી છે કે પ્રસાદ એટલે માત્ર મીઠાઈ કે ફળ નથી. ભક્ત જે ભોજન કે વસ્તુ ભાવથી ભગવાનને ધરાવે અને પછી કૃપારૂપે પાછી સ્વીકારે, તે પ્રસાદ કહેવાય. સંસ્કૃતમાં પ્રસાદ શબ્દનો અર્થ કૃપા, પ્રસન્નતા થાય છે. એટલે પ્રસાદ લેવો એટલે ઈશ્વરની કૃપા ગ્રહણ કરવી.
પ્રસાદ એટલે શું
ઘરમાં કે મંદિરમાં જે વસ્તુ ભગવાન સમક્ષ ધરાવવામાં આવે છે, તે ધરાવ્યા પછી સામાન્ય ખોરાક રહેતી નથી. ભક્તની શ્રદ્ધા એવી છે કે ભગવાને તેને સ્વીકારી છે અને હવે તે કૃપાનું પાત્ર બની છે. એટલે જ પ્રસાદ ભાવથી, થોડોક પણ, આદર સાથે લેવાય છે. તેની કિંમત વસ્તુની મોંઘવારીમાં નથી, ધરાવનારના ભાવમાં છે.
પ્રસાદનું મહત્વ શા માટે છે
પ્રસાદ ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેનો સેતુ ગણાય છે. પૂજામાં આપણે ભગવાનને કંઈક આપીએ છીએ, અને પ્રસાદ દ્વારા તેમની કૃપા પાછી મળે છે એવી ભાવના છે. બીજું, પ્રસાદ વહેંચવાથી પૂજા એક વ્યક્તિની ન રહેતાં કુટુંબ અને સમાજની બને છે. પાડોશી, સગાં અને મહેમાનોને પ્રસાદ આપવાથી ભક્તિનો આનંદ વહેંચાય છે.
પ્રસાદ ધરાવવાની રીત
ઘરે પ્રસાદ ધરાવવાની રીત સરળ છે. રસોઈ સ્વચ્છતાથી, સ્નાન કર્યા પછી બનાવવી. રસોઈ કરતી વખતે ચાખવી નહીં, કારણ કે પહેલાં ભગવાનને ધરાવવાની પરંપરા છે. તૈયાર થયેલો પ્રસાદ સ્વચ્છ થાળી કે વાટકીમાં કાઢી, પૂજાસ્થાન સામે મૂકવો. પછી હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરવી કે ભગવાન આ સ્વીકારે. થોડી ક્ષણ મૌન રાખી, થાળ ઉઠાવી લેવો. પુષ્ટિમાર્ગમાં આ ક્રમ ઠાકોરજીને થાળ ધરવાના રૂપમાં વિશેષ વિધિથી થાય છે, જ્યારે અન્ય ઘરોમાં સાદી પ્રાર્થનાથી પણ ચાલે છે.
ક્યો પ્રસાદ ધરાવાય છે
પ્રસાદ માટે કોઈ એક જ વાનગી નક્કી નથી. સાકર, પતાસાં, શીરો, ફળ, પંચામૃત, સુખડી, લાડુ, ખીર જેવી વસ્તુઓ સામાન્ય છે. દેવતા અને પરંપરા પ્રમાણે પસંદગી બદલાય છે. સત્યનારાયણની કથામાં શીરો અને પંચામૃત જાણીતાં છે. મુખ્ય વાત એ છે કે વાનગી સાત્વિક, શુદ્ધ અને ભાવથી બનાવેલી હોય. સંપ્રદાય પ્રમાણે કેટલાક ઘરોમાં ડુંગળી-લસણ વિના જ રસોઈ થાય છે.
પ્રસાદ લેવાના નિયમો
પ્રસાદ લેતી વખતે થોડી સામાન્ય મર્યાદાઓ પાળવામાં આવે છે:
- હાથ સ્વચ્છ રાખીને, જમણા હાથે પ્રસાદ લેવો.
- પ્રસાદ મળે ત્યારે નમ્રતાથી સ્વીકારવો, ના ન પાડવી. થોડોક પણ ચાખી લેવો.
- પ્રસાદ નીચે પડે નહીં તેનું ધ્યાન રાખવું; પડી જાય તો આદરપૂર્વક ઉપાડી લેવો.
- પ્રસાદને બગાડવો નહીં કે ફેંકી દેવો નહીં. વધે તો વહેંચી દેવો.
- મંદિરમાં મળેલો પ્રસાદ ઘરે લઈ જઈને કુટુંબ સાથે વહેંચવો.
કયા વ્રતમાં કયો પ્રસાદ લેવાય, તે સંપ્રદાય અને કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે જુદું હોઈ શકે છે.
પ્રસાદ અને સામાન્ય ભોજનનો ફરક
બહારથી જોતાં પ્રસાદ અને સામાન્ય ભોજન સરખાં લાગે, પણ ભાવ જુદો છે. સામાન્ય ભોજન ભૂખ સંતોષવા માટે છે; પ્રસાદ કૃતજ્ઞતા અને કૃપાના ભાવ સાથે લેવાય છે. એટલે જ ઘણા ઘરોમાં રોજ જમતાં પહેલાં થોડો અંશ ભગવાનને ધરાવીને પછી જમવાની પરંપરા છે. આથી રોજિંદું ભોજન પણ કૃતજ્ઞતાનું સાધન બને છે.
આગળ શું કરવું
જો તમે પ્રસાદ ધરાવવાની શરૂઆત કરવા માગતા હો, તો મોટી તૈયારીની જરૂર નથી. રોજ ઘરે બનેલી સાદી વસ્તુ, જેમ કે સાકર કે એક ફળ, ભાવથી ધરાવો અને કુટુંબ સાથે વહેંચો. ધીમે ધીમે તમારી પરંપરા પ્રમાણે વિધિ ઉમેરી શકાય. ભાવ સાચો હોય તો સાદો પ્રસાદ પણ પૂરતો છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
પ્રસાદ બનાવતી વખતે ચાખી શકાય?
સામાન્ય રીતે ના. પરંપરા પ્રમાણે વાનગી ભગવાનને ધરાવાય તે પહેલાં તેને ચાખવામાં આવતી નથી, કારણ કે પ્રથમ ભાગ ભગવાનનો ગણાય છે. રસોઈનું પ્રમાણ કે સ્વાદ જોવો જરૂરી હોય તો કુટુંબની પરંપરા મુજબ અન્ય કોઈ રીત અપનાવવી.
જો પ્રસાદ ખાવાની ઇચ્છા ન હોય કે તબિયત ઠીક ન હોય તો શું કરવું?
ઘણા ઘરોમાં એવી રીત છે કે પ્રસાદ હંમેશાં ગ્રહણ કરવો જોઈએ, એટલે થોડોક પણ લેવો સારું ગણાય. જો ખાસ કારણસર ખાવો શક્ય ન હોય, તો આદરથી સ્વીકારી કપાળે લગાડી લેવો અથવા પછી કુટુંબમાં વહેંચી દેવો.
રોજની પૂજામાં પણ પ્રસાદ ધરાવી શકાય?
હા, ઘણા ઘરોમાં રોજ નૈવેદ્ય તરીકે સાકર, ફળ કે ઘરની સાદી રસોઈનો થોડો અંશ ધરાવાય છે. મોંઘી વાનગી જરૂરી નથી; ભાવ અને સ્વચ્છતા મુખ્ય છે. રીત અને વાનગી કુટુંબ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે બદલાઈ શકે.


